Đòn bẩy tài chính từ hợp tác công tư

Bối cảnh và tầm quan trọng lịch sử của SME

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu ngày càng bất định, chịu tác động mạnh mẽ của công nghệ AI và các tiêu chuẩn phát triển bền vững, chuyển đổi kép không còn là lựa chọn mà đã trở thành con đường sống còn để doanh nghiệp Việt Nam đặc biệt là khối SME nâng cao năng lực nội tại, duy trì sức cạnh tranh và chủ động hội nhập.

Việt Nam hiện có khoảng 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, trong đó SME chiếm đến 98% tổng số. Sự thống trị về số lượng này khẳng định SME là lực lượng nòng cốt quyết định tốc độ tăng trưởng và tính bền vững của nền kinh tế đóng góp một phần đáng kể vào GDP quốc gia.

Ông Bùi Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể (Bộ Tài chính), nhấn mạnh việc thúc đẩy chuyển đổi kép cho khối này là giải pháp cốt lõi được định hướng trong Nghị quyết số 68 của Bộ Chính trị, dựa trên ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, dù có vai trò lớn, các SME luôn phải đối mặt với “gánh nặng kép” là nguồn lực hạn chế và năng lực nội tại chưa vững. Báo cáo thường niên Chuyển đổi kép 2025 cho thấy, mặc dù nhiều SME đã ứng dụng AI vào vận hành công cụ nền tảng cho chuyển đổi kép, mức độ ứng dụng vẫn còn cục bộ, thiếu kết nối và chưa chuyên sâu.

Điều này dẫn đến tình trạng tỷ lệ doanh nghiệp SME có thể tiếp cận, đầu tư toàn diện cho chuyển đổi kép còn rất khiêm tốn, chưa tạo ra sức bật mạnh mẽ và chuyển biến rõ nét trong năng suất hay giảm phát thải. Đây chính là điểm nghẽn cần được giải quyết bằng các cơ chế hỗ trợ đặc thù.

Nguyên nhân chính dẫn đến sự ngập ngừng trong chuyển đổi kép của SME là hạn chế về nguồn lực tài chính. Đầu tư cho chuyển đổi số đòi hỏi vốn để mua sắm phần mềm, thiết bị và đào tạo nhân lực. Đầu tư cho chuyển đổi xanh như lắp đặt hệ thống năng lượng tái tạo, đổi mới công nghệ sản xuất ít phát thải lại đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu rất lớn với thời gian hoàn vốn dài, thường vượt quá khả năng tiếp cận tín dụng của SME.

Mô hình hợp tác công tư (PPP) thông qua sự ra đời của Trung tâm chuyển đổi kép (Twin Transition Hub) là một giải pháp then chốt để phá vỡ vòng luẩn quẩn này. Sự tham gia của các định chế tài chính (ngân hàng, quỹ đầu tư), tổ chức quốc tế (GIZ) và doanh nghiệp tư vấn là cần thiết để mở rộng nguồn lực vượt ra ngoài ngân sách nhà nước.

Khu vực tài chính, với vai trò dẫn dắt, cam kết huy động hỗ trợ kỹ thuật và tài chính. Điều này bao gồm việc cung cấp các gói tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi, dịch vụ tư vấn chuyên sâu và hỗ trợ cung cấp thiết bị máy móc công nghệ cao.

Khi SME tiếp cận được vốn ưu đãi, họ có thể đầu tư vào công nghệ AI, tự động hóa để nâng cao năng suất, đồng thời áp dụng các giải pháp giảm phát thải để đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon - CBAM của EU hay các yêu cầu về ESG - Môi trường, Xã hội và Quản trị. Sự hỗ trợ này giúp SME không chỉ tồn tại mà còn tạo cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Xây dựng hệ sinh thái kết nối và tiên phong

Twin Transition Hub được thành lập với mục tiêu xây dựng một hệ sinh thái toàn diện, có vai trò kết nối chiến lược. Hub sẽ là cầu nối giúp SME tiếp cận các chuyên gia trong nước và quốc tế, cũng như học hỏi các mô hình chuyển đổi kép tiên tiến trên thế giới. Đây là yếu tố sống còn vì chuyển đổi kép không chỉ là việc mua công nghệ mà là thay đổi tư duy, mô hình kinh doanh.

Đáng chú ý là chủ trương của Chính phủ về triển khai chương trình phát triển 1.000 doanh nghiệp tiên phong trong khoa học công nghệ, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Gói hỗ trợ đặc thù, thông qua Hub sẽ là bệ phóng tài chính và kỹ thuật để ươm tạo những doanh nghiệp này. 1.000 doanh nghiệp tiên phong này sẽ trở thành nguồn cảm hứng và mô hình mẫu để lan tỏa hiệu ứng chuyển đổi ra toàn bộ khối SME, tạo ra một làn sóng đầu tư và đổi mới.

Sự hợp tác với các đối tác chiến lược như ngân hàng và quỹ đầu tư không chỉ đảm bảo nguồn vốn mà còn mang lại sự minh bạch và chuyên nghiệp trong quy trình thẩm định, lựa chọn những dự án chuyển đổi thực sự có ý nghĩa, hướng tới mục tiêu giảm phát thải và nâng cao năng suất bền vững.

Chuyển đổi kép là xu thế tất yếu không thể đảo ngược, được thúc đẩy bởi hai động lực mạnh mẽ: công nghệ AI và áp lực khí hậu. Với việc SME chiếm tỷ trọng gần như tuyệt đối, sự thành công của công cuộc chuyển đổi kép quốc gia sẽ phụ thuộc vào khả năng tiếp cận và hấp thụ công nghệ của khối này.

Việc thiết lập Twin Transition Hub và các gói hỗ trợ đặc thù thông qua mô hình PPP là hành động kịp thời và đúng đắn, thể hiện sự thể chế hóa quyết liệt của Nghị quyết 68. Tuy nhiên, thách thức vẫn còn đó, đó là làm thế nào để các gói tín dụng xanh và hỗ trợ kỹ thuật này đến tay SME một cách nhanh chóng, dễ dàng và hiệu quả, tránh tình trạng thủ tục rườm rà vốn là rào cản lớn đối với doanh nghiệp nhỏ.

Việt Nam đang ở thời điểm vàng để tận dụng sự hỗ trợ quốc tế và nguồn lực tư nhân nhằm tạo ra một thế hệ SME mới là ứng dụng số hóa để hoạt động hiệu quả hơn và áp dụng tiêu chuẩn xanh để phát triển bền vững hơn. Sự thành công của chương trình này sẽ không chỉ nâng cao năng lực cạnh tranh của 98% doanh nghiệp đang hoạt động mà còn khẳng định vai trò của Việt Nam trong việc thực hiện các cam kết giảm phát thải toàn cầu.