Tích hợp ba chương trình mục tiêu quốc gia: Bước đi tất yếu trong quản trị đầu tư công và phát triển nông thôn bền vững

Từ chồng chéo chính sách đến yêu cầu đồng bộ nguồn lực

Trong giai đoạn 2021–2025, ba chương trình trên đều được Quốc hội phê duyệt với tổng thời gian thực hiện kéo dài đến năm 2030, trong đó riêng chương trình vùng dân tộc thiểu số có định hướng đến 2035.  

Theo đánh giá của các bộ, ngành, cả ba chương trình đều hướng tới những khu vực tương đồng – chủ yếu là nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số – nơi tập trung tỷ lệ hộ nghèo cao nhất và là địa bàn chiến lược trong mục tiêu phát triển bao trùm. Sự trùng lặp về hạ tầng, sinh kế, đào tạo nghề, thậm chí cả cơ chế giám sát khiến nguồn lực bị phân tán, tốc độ giải ngân vốn đầu tư công chậm, và hiệu quả của từng chương trình riêng rẽ khó được lượng hóa chính xác. Việc tích hợp, vì thế, không đơn thuần là “ghép” ba chương trình, mà là tái cấu trúc chính sách công nhằm tối ưu hóa nguồn lực, thống nhất tiêu chí đầu tư, giảm trùng lặp thủ tục hành chính và nâng cao tính bổ trợ giữa các hợp phần phát triển.

Một trong những hạn chế lớn nhất của giai đoạn triển khai vừa qua là sự chồng chéo về phạm vi và đối tượng thụ hưởng. Nhiều xã miền núi vừa nằm trong danh mục nông thôn mới, vừa thuộc diện nghèo đặc biệt khó khăn; các hạng mục như xây dựng hạ tầng, hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề hay đầu tư y tế - giáo dục được lặp lại trong nhiều kế hoạch vốn khác nhau, dẫn tới tình trạng khó xác định hiệu quả thực tế, gây áp lực lớn cho chính quyền cơ sở trong khâu lập kế hoạch, báo cáo và huy động vốn đối ứng.

Hệ quả của sự phân tán này là nguồn lực đầu tư công bị chia nhỏ, địa phương phải tiếp nhận nhiều nguồn vốn cho cùng một mục tiêu phát triển hạ tầng, trong khi năng lực lập kế hoạch và giám sát ở cấp xã còn hạn chế. Đó cũng là nguyên nhân khiến tiến độ giải ngân vốn đầu tư công – đặc biệt tại các vùng khó khăn – chưa đáp ứng kỳ vọng. Trong bối cảnh nguồn ngân sách nhà nước có hạn, việc tích hợp ba chương trình mục tiêu trở thành giải pháp mang tính tất yếu, nhằm tập trung nguồn lực, phân cấp mạnh cho địa phương và loại bỏ các thủ tục hành chính trùng lặp.

Từ góc độ quản trị, việc hợp nhất ba chương trình cho phép hình thành một cơ chế điều hành thống nhất, tránh phải ban hành nhiều văn bản hướng dẫn có nội dung tương tự, đồng thời tạo điều kiện để địa phương chủ động hơn trong phân bổ và chịu trách nhiệm về nguồn lực. Trung ương sẽ tập trung vào việc ban hành chính sách, kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả, thay vì phê duyệt từng dự án nhỏ lẻ như trước. Mô hình này không chỉ phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính hiện nay, mà còn phản ánh tinh thần phân quyền – phân cấp – phân trách nhiệm rõ ràng, hướng đến một cơ chế đầu tư công linh hoạt, hiệu quả và gắn với đặc thù vùng miền.

Tại cuộc họp của Chính phủ ngày 15/10/2025, các Phó Thủ tướng Nguyễn Hòa Bình, Trần Hồng Hà và Mai Văn Chính đều thống nhất rằng, việc tích hợp ba chương trình thành một chương trình thống nhất là cần thiết, dù còn nhiều khó khăn kỹ thuật. Khó khăn lớn nhất nằm ở việc rà soát, xác định lại mục tiêu, đối tượng, nội dung đầu tư và nguyên tắc phân bổ vốn, bảo đảm quá trình hợp nhất không mang tính cơ học, mà dựa trên cơ sở đánh giá tác động kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường.

Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà gợi ý hai phương án triển khai: hoặc xác định mục tiêu chung cho cả ba chương trình, trong đó giảm nghèo bền vững mang tính toàn quốc, còn vùng dân tộc thiểu số được ưu tiên trọng điểm hơn hoặc duy trì hai hợp phần lớn, một về nông thôn mới và giảm nghèo, một dành riêng cho vùng dân tộc thiểu số và miền núi, bảo đảm vừa có tính tổng thể vừa có đặc thù.

Hướng tới hiệu quả thực chất và phát triển bền vững

Kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Thường trực Nguyễn Hòa Bình nhấn mạnh, tích hợp không phải là thay đổi mục tiêu, mà là giải pháp kỹ thuật để nâng cao hiệu quả thực hiện mục tiêu đã có. Toàn bộ các chỉ tiêu, đối tượng, chính sách được Quốc hội phê duyệt đối với ba chương trình vẫn được giữ nguyên, thời gian thực hiện kéo dài tới năm 2035; chỉ những nội dung trùng lặp mới được điều chỉnh. Cơ quan điều phối vẫn là Chính phủ, với Bộ Tài chính đóng vai trò đầu mối quản lý nguồn lực, các bộ chuyên ngành tham gia điều hành hợp phần.

Điểm đáng chú ý là, mặc dù việc tích hợp có thể giúp tiết kiệm chi phí quản lý và rút ngắn quy trình hành chính, song không làm giảm vai trò của từng lĩnh vực riêng biệt, đặc biệt với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi – khu vực có nhiều hạn chế về kết cấu hạ tầng, kinh tế - xã hội, văn hóa, và đang đứng trước nguy cơ mai một bản sắc truyền thống. Do đó, hợp phần dành cho vùng này vẫn được giữ riêng, có cơ chế đặc thù nhằm bảo tồn văn hóa, ngôn ngữ và các giá trị vật thể của đồng bào, đồng thời đảm bảo gắn kết giữa phát triển kinh tế với giữ gìn bản sắc.

Từ khía cạnh phát triển bền vững, việc tích hợp ba chương trình hướng tới một mục tiêu chung là nâng cao chất lượng sống của người dân nông thôn, giảm nghèo bền vững, và xây dựng nông thôn mới toàn diện – hiện đại – thích ứng với biến đổi khí hậu. Chính sách đầu tư sẽ được thiết kế lại theo hướng kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa và bảo vệ môi trường, hướng đến mô hình nông thôn sinh thái – văn minh.

Dưới góc độ quản lý đầu tư công, tích hợp các chương trình mục tiêu giúp giảm gánh nặng hành chính, tăng hiệu quả sử dụng ngân sách, đồng thời tạo điều kiện huy động các nguồn lực xã hội hợp pháp tham gia. Đây cũng là bước đi phù hợp với định hướng cải cách mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh – xã), không còn cấp trung gian huyện, giúp cơ chế vận hành trở nên tinh gọn và hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, để quá trình tích hợp diễn ra thực chất, cần chuẩn bị kỹ lưỡng về cơ sở pháp lý và đánh giá tác động. Theo quy định của Luật Đầu tư công và Nghị định 85/2025/NĐ-CP, việc hình thành chương trình mục tiêu quốc gia mới trên cơ sở sáp nhập ba chương trình cũ phải trải qua đầy đủ các thủ tục về lập, thẩm định và phê duyệt, đồng thời cập nhật lại khung phân bổ vốn ngân sách trung ương và hướng dẫn cho các địa phương. Sự bài bản trong khâu chuẩn bị sẽ quyết định tính khả thi của mô hình tích hợp và mức độ lan tỏa của chính sách trong giai đoạn sau 2025.

Ở tầm vĩ mô, việc hợp nhất ba chương trình mục tiêu quốc gia không chỉ nhằm khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực, mà còn thể hiện bước chuyển trong tư duy phát triển của Chính phủ Việt Nam – coi quản lý đầu tư công là công cụ điều tiết hiệu quả chứ không chỉ là phương tiện phân bổ vốn. Khi ba chương trình được vận hành trong một khung thống nhất, cùng chia sẻ dữ liệu, tiêu chí và phương pháp đánh giá, hiệu quả đầu tư công sẽ được nâng lên, đồng thời tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và khả năng giám sát xã hội.

Sự tích hợp này, do đó, không chỉ là giải pháp ngắn hạn để giảm chồng chéo, mà còn là một cấu phần quan trọng trong chiến lược chuyển đổi mô hình quản trị phát triển quốc gia, hướng tới mục tiêu phát triển hài hòa – bao trùm – bền vững, đưa nông thôn Việt Nam trở thành không gian kinh tế năng động, gắn kết chặt chẽ với đô thị và hội nhập sâu vào tiến trình hiện đại hóa đất nước.