Xây dựng hệ sinh thái dữ liệu và tài chính xanh cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Áp lực kép và tốc độ chuyển đổi chậm của SME

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang dịch chuyển mạnh mẽ, các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) Việt Nam đang đứng trước áp lực kép từ sự thay đổi của các chuẩn mực quốc tế.

Báo cáo thường niên về Chuyển đổi kép do Tổ chức Hợp tác quốc tế Đức và Bộ Tài chính thực hiện đã chỉ rõ, 90% thương mại toàn cầu hiện chịu tác động từ các rào cản phi thuế quan liên quan đến môi trường truy xuất nguồn gốc và dữ liệu. Những rào cản này, tuy tạo áp lực tuân thủ nhưng đồng thời, cũng là cơ hội để SME Việt Nam nâng tầm năng lực cạnh tranh.

Hai khung cam kết có ảnh hưởng lớn nhất đến Việt Nam hiện nay là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương - CPTPP chuẩn hóa chuỗi cung ứng và EU Green Deal tạo ra hàng rào kỹ thuật mới là điều kiện bắt buộc để giữ vững thị trường EU.

Cùng với đó, 3 xu hướng nổi bật đã trở thành điều kiện sống còn để duy trì năng lực cạnh tranh là minh bạch truy xuất nguồn gốc kiểm soát phát thải carbon và thiết kế sản phẩm theo hướng bền vững.

Năng lực chuyển đổi thực tế của SME Việt Nam trở thành yếu tố then chốt. Theo khảo sát mức độ sẵn sàng chuyển đổi số của doanh nghiệp tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh có cải thiện nhẹ từ 3,1 lên 3,14 và từ 3,12 lên 3,14. Mức điểm này cho thấy doanh nghiệp đã bước vào giai đoạn phát triển trong chuyển đổi số nhưng tốc độ tăng điểm còn chậm chưa tương xứng với yêu cầu thị trường.

Các rào cản hiện hữu đã kìm hãm quá trình chuyển đổi này bao gồm những hạn chế về tài chính và đầu tư công nghệ thiếu hụt nhân lực kỹ thuật số và kỹ năng quản trị hiện đại. Việc triển khai công nghệ mới thường chỉ dừng lại ở các bộ phận đơn giản chưa lan tỏa sang các hoạt động cốt lõi.

Bên cạnh đó, các rào cản khác liên quan đến dữ liệu phân mảnh hệ sinh thái số chưa đồng bộ và khoảng cách giữa định hướng chính sách với hiệu quả triển khai thực tế cũng là những yếu tố khiến SME khó lòng bứt phá nhanh.

Ba trụ cột kích hoạt và hoàn thiện khoảng trống chính sách

Dù đang gặp phải nhiều rào cản nhưng với làn sóng chuyển đổi kép đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, các doanh nghiệp SME tại Việt Nam đang có nhiều cơ hội tăng tốc. Sự phát triển mạnh mẽ của các công nghệ tiên tiến như Green AI, Cloud/Edge computing và Blockchain đã góp phần chuyển hóa áp lực thành năng lực cạnh tranh giúp dễ dàng truy xuất dữ liệu tối ưu hóa vận hành và đáp ứng các chuẩn mực quốc tế một cách thuận lợi hơn.

Các chuyên gia nhấn mạnh, công nghệ không chỉ là công cụ mà là năng lực cạnh tranh mới. Để SME Việt Nam rút ngắn khoảng cách nhờ mô hình dịch vụ theo nhu cầu không đòi hỏi đầu tư lớn cần có sự hỗ trợ thực chất. Bài học từ Đức và Hàn Quốc cho thấy, chỉ khi có chiến lược đi kèm hỗ trợ thực chất doanh nghiệp mới đủ sức vượt qua vòng sát hạch quốc tế ngày càng khắt khe.

Các mô hình như KOSME của Hàn Quốc hay ESG tại Singapore chứng minh rằng, công nghệ chỉ phát huy đúng vai trò khi có một hệ sinh thái kích hoạt và thực thi chứ không chỉ dừng lại ở văn bản chính sách.

Từ kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn trong nước, các chuyên gia khuyến nghị, cần phát triển một hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp SME chuyển đổi kép dựa trên ba trụ cột chính.

Thứ nhất là ưu tiên phát triển hạ tầng dữ liệu và nền tảng số cho các ngành xuất khẩu chủ lực như nông sản thực phẩm, dệt may và chế biến chế tạo.

Thứ hai là hoàn thiện cơ chế tài chính xanh chuyên biệt cho doanh nghiệp SME thúc đẩy quỹ hỗ trợ đổi mới sáng tạo theo ngành, luật hóa lộ trình Netzero theo nhóm doanh nghiệp và thiết lập Ủy ban liên ngành điều phối để giải quyết các vướng mắc chính sách chồng chéo.

Thứ ba là về công nghệ, cần tập trung vào các công nghệ dễ tiếp cận đặc biệt là AI để giúp doanh nghiệp tối ưu hóa vận hành giám sát ESG theo thời gian thực và nâng cao năng lực cạnh tranh bền vững trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Để làm được điều này, Việt Nam cần đẩy mạnh xây dựng định hướng chuyển đổi ứng dụng theo ngành và thành lập các tổ chức đồng hành với doanh nghiệp trong quá trình triển khai.

Việc phát triển hệ sinh thái với các trụ cột này sẽ lấp đầy khoảng trống chính sách và biến SME từ đối tượng bị động tuân thủ thành chủ thể chủ động trong công cuộc chuyển đổi kép hội nhập sâu rộng và bền vững với thế giới.