Nhiều chuyển biến trong hoạt động của doanh nghiệp nhà nước

Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tăng trưởng chung, những con số về lỗ lũy kế và các rào cản về quản trị, liên kết chuỗi vẫn đang đặt ra nhiều thách thức lớn, cần những giải pháp quyết liệt hơn để khơi thông nguồn lực khổng lồ này.

Năm 2024 chứng kiến sự cải thiện đáng kể về hiệu quả kinh doanh của 673 doanh nghiệp có vốn nhà nước. Với tổng tài sản lên tới 4,1 triệu tỷ đồng và vốn chủ sở hữu 1,9 triệu tỷ đồng, khối DNNN tiếp tục giữ vai trò chi phối trong các ngành, lĩnh vực chiến lược, thiết yếu như năng lượng, viễn thông, và hạ tầng.

Mức tăng trưởng ấn tượng của doanh thu (2,9 triệu tỷ đồng, tăng 9%) và lợi nhuận trước thuế (gần 249.000 tỷ đồng, tăng 18%) cho thấy những nỗ lực tái cơ cấu và điều hành đã bắt đầu phát huy tác dụng. DNNN đã cơ bản hoàn thành nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh và đầu tư phát triển theo kế hoạch, đóng góp quan trọng vào ổn định kinh tế vĩ mô và cân bằng đầu tư phát triển vùng miền.

Dù đã có bước tiến, vấn đề nan giải nhất của khối DNNN vẫn là hiệu quả hoạt động chưa tương xứng với nguồn lực khổng lồ đang nắm giữ.

Con số đáng quan ngại nhất là việc đến cuối năm 2024, vẫn còn 133/673 doanh nghiệp còn lỗ lũy kế, với tổng số lỗ lên tới 104.353 tỷ đồng. Mặc dù tổng lỗ đã giảm khoảng 11.000 tỷ đồng so với năm trước, đây vẫn là một gánh nặng khổng lồ, là minh chứng rõ ràng cho việc nhiều dự án đầu tư kém hiệu quả từ quá khứ vẫn chưa được xử lý dứt điểm. Thậm chí, trong năm 2024, vẫn có 52 doanh nghiệp phát sinh lỗ mới, tổng cộng 2.424 tỷ đồng.

Nguồn lực quốc gia đang bị giam lỏng trong các dự án kém hiệu quả này, làm chậm lại quá trình huy động vốn cho các mục tiêu phát triển mới, đặc biệt trong bối cảnh nước ta đang cần nguồn lực lớn để thực hiện các đột phá chiến lược.

Báo cáo của Chính phủ đã thẳng thắn chỉ ra hai điểm nghẽn lớn cản trở sự bứt phá của DNNN. Thứ nhất là sự thiếu tự chủ và chậm đổi mới quản trị. Quy định về phân công, phân cấp thẩm quyền quyết định đầu tư còn bó hẹp, phức tạp, khiến DNNN phải chờ ý kiến của cơ quan đại diện chủ sở hữu và các cơ quan liên quan. Sự rườm rà này làm mất đi tính chủ động, cạnh tranh và đặc biệt là cơ hội đầu tư, kinh doanh trong môi trường thị trường biến đổi nhanh.

Thứ hai là tư duy hoạt động khép kín, thiếu liên kết chuỗi. Ngoại trừ một số Tập đoàn lớn tiên phong trong công nghệ số, năng lượng sạch, hầu hết các DNNN hoạt động trong ngành thiết yếu lại vận hành theo phương thức khép kín nội bộ.

Điều này tạo ra chuỗi sản xuất khép kín nhưng lại hạn chế vai trò dẫn dắt, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế khác tham gia và hình thành chuỗi giá trị gia tăng chung cho nền kinh tế.

Hy vọng lớn nhất để giải quyết các tồn đọng này nằm ở Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp (Luật số 68/2025/QH15), có hiệu lực từ 1/8/2025. Với việc phân công rõ, phân cấp mạnh thẩm quyền, Luật mới được kỳ vọng sẽ trao quyền tự chủ hơn cho doanh nghiệp, tăng tính chủ động trong các quyết định đầu tư lớn, giúp DNNN thoát khỏi tình trạng chờ đợi và kịp thời nắm bắt cơ hội.

Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là sự thay đổi về tư duy quản trị. DNNN cần thực sự thể hiện vai trò tiên phong mà Chính phủ đã chỉ đạo trong 6 lĩnh vực trọng tâm là chuyển đổi số, đột phá chiến lược, tăng tốc tăng trưởng, phát triển kinh tế xanh/số/tuần hoàn, an sinh xã hội và xây dựng thương hiệu Việt Nam.

Để thực hiện được điều này, các Tập đoàn, Tổng công ty phải mạnh dạn cập nhật hệ thống quản trị theo mô hình hiện đại, tối ưu hóa hiệu suất sử dụng tài sản, và quan trọng nhất là tăng cường gắn kết với khu vực tư nhân thay vì đóng cửa nội bộ.

Chỉ khi gánh nặng lỗ lũy kế được xử lý dứt điểm, cơ chế xin-cho được gỡ bỏ bằng trao quyền tự chủ và tư duy khép kín được thay thế bằng tinh thần liên kết, khối DNNN mới thực sự trở thành động lực dẫn dắt kinh tế, tương xứng với khối tài sản tỷ đô mà họ đang nắm giữ.