Gỡ vướng về giá và thủ tục cho cơ chế mua bán điện trực tiếp

Thách thức lớn nhất của cơ chế DPPA

Điện là một mặt hàng đặc biệt, đòi hỏi những quy định kỹ thuật cụ thể trước khi bàn đến yếu tố kinh tế. Cơ chế DPPA với bản chất là một thỏa thuận mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện và khách hàng cuối cùng, mang lại lợi ích lớn là khách hàng có nhiều lựa chọn, nhà đầu tư có thêm đối tác và Chính phủ giảm áp lực an ninh cung cấp điện.

Thách thức lớn nhất đối với mô hình DPPA qua lưới điện quốc gia (Virtual DPPA) nằm ở cấu trúc giá phức tạp bao gồm ba cấu phần đều biến thiên: giá vật lý (trên thị trường bán buôn), giá tài chính (cố định trong hợp đồng) và giá truyền tải.

Ông Nguyễn Tuấn Phát, Giám đốc Pháp lý, Tuân thủ và Quan hệ chính phủ, Asia Clean Capital Vietnam, nhấn mạnh rằng các hợp đồng DPPA thường cần kéo dài ít nhất 20 năm mới có lợi. Tuy nhiên, việc dự đoán cả ba cấu phần giá này trong suốt 20 năm là điều cực kỳ khó khăn, tạo ra rủi ro rất lớn cho cả nhà đầu tư và khách hàng.

Để quản trị rủi ro giá này, cơ chế Hợp đồng chênh lệch tài chính (CFD - Contract for Difference) được áp dụng. CFD là một cam kết về mặt tài chính, giúp cân bằng lợi ích nếu giá thị trường thấp hơn giá hợp đồng, bên mua sẽ bù đắp cho bên bán; ngược lại, bên bán sẽ thanh toán cho bên mua khi giá thị trường tăng cao hơn giá hợp đồng. Dù vậy, việc thiết lập mức giá hợp đồng (PC) ban đầu vẫn là một bài toán cân não.

Sự phức tạp không chỉ dừng lại ở cấu trúc tài chính mà còn lan sang khía cạnh vận hành. Thị trường điện đang chuyển chu kỳ giao dịch từ 60 phút xuống 30 phút và có thể là 15 phút trong tương lai. Ông Nguyễn Tuấn Phát lưu ý rằng chu kỳ 15 phút sẽ dẫn đến 96 chu kỳ chào giá (bidding) trong một ngày, đòi hỏi các doanh nghiệp phải có đội ngũ chuyên trách để liên tục chào giá một yêu cầu vượt quá khả năng của nhiều đơn vị.

Về mặt thủ tục, ông Nguyễn Thái Minh, Phó phòng Thị trường điện, A0/NSMO, cũng thừa nhận quy trình đăng ký tham gia DPPA qua lưới điện quốc gia hiện tại là khá là phức tạp với 13 bước. Bên cạnh đó, tính ổn định của hợp đồng cũng là một rủi ro lớn.

Chỉ cần một trong ba hợp đồng liên quan (với EVN, CFD với khách hàng, hoặc hợp đồng với công ty điện lực) bị vô hiệu hoặc khách hàng bị loại do giảm mức tiêu thụ, cơ chế DPPA cho cặp đôi đó sẽ bị dừng lại, gây gián đoạn vận hành và tổn thất cho đơn vị phát điện.

Rút ngắn thủ tục và quản trị rủi ro trong hợp đồng

Mặc dù, đối diện với hàng loạt rào cản về giá, kỹ thuật và pháp lý, DPPA vẫn là con đường không thể đảo ngược để Việt Nam đạt được mục tiêu Net Zero 2050. Các chuyên gia đã đưa ra những giải pháp thiết thực để cùng nhau tháo gỡ nút thắt này.

Về mặt thủ tục, đã có những tín hiệu tích cực từ cơ quan quản lý. Ông Nguyễn Thái Minh cho biết, Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia đang đề xuất Bộ Công Thương và Chính phủ rút ngắn 13 bước đăng ký DPPA xuống chỉ còn bốn bước. Nếu được thông qua trong nghị định sửa đổi sắp tới, điều này sẽ rút ngắn đáng kể thời gian tham gia, mở rộng cánh cửa cho nhiều doanh nghiệp.

Đối với rủi ro hợp đồng bị đình chỉ, Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia cũng dự kiến đề xuất cho phép bên bán (đơn vị phát điện) được tiếp tục bán điện theo giá thị trường trong vòng ít nhất sáu tháng. Biện pháp này nhằm đảm bảo tính liên tục, không gây gián đoạn và giảm thiểu thiệt hại cho các dự án năng lượng tái tạo đã đi vào hoạt động.

Giải pháp quan trọng nhất nằm ở việc quản trị rủi ro ngay trong hợp đồng DPPA, hay còn gọi là "hacking". Ông Nguyễn Tuấn Phát đề xuất hợp đồng cần phải trải qua ít nhất bảy phương án định giá (pricing) để dự phòng cho các biến động lớn trên thị trường.

Việc này đòi hỏi nhà đầu tư, khách hàng lớn và ngân hàng phải cùng ngồi lại để xác định mức giá phù hợp và mức giảm giá tối đa mà các bên có thể chấp nhận được, tạo ra một lưới an toàn tài chính.

Cuối cùng, việc tìm kiếm đối tác phù hợp là yếu tố then chốt. Ông Nguyễn Quang Minh gợi ý rằng việc lựa chọn đối tác phải dựa trên nhu cầu sử dụng thực tế (ví dụ: đối tác mặt trời cho nhu cầu ban ngày, đối tác gió cho nhu cầu 24/7), giúp tối ưu hóa hiệu quả sử dụng và đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững.

Các chuyên gia cho rằng không nên chần chừ mà cần đồng hành với các cơ quan quản lý. Khi có sự tham gia tích cực từ nhiều bên, Việt Nam sẽ dần xây dựng được một khung giá chuẩn (benchmark) cho DPPA, từ đó, việc dự đoán tài chính sẽ trở nên dễ dàng và minh bạch hơn, mở đường cho một tương lai năng lượng tái tạo ổn định và bền vững.