Dự thảo Luật Đầu tư (sửa đổi) cần làm rõ giữa cắt giảm thủ tục và kiểm soát quyền lực

Lời giải cho bài toán nguồn cung và tắc nghẽn quy trình

Dự thảo Luật Đầu tư (sửa đổi) với 7 Chương và 53 Điều, ra đời trong bối cảnh nền kinh tế đòi hỏi một cú hích về thể chế, nhằm kịp thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc pháp lý và cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục trong đầu tư kinh doanh. Trọng tâm của lần sửa đổi này là việc thu hẹp và làm rõ phạm vi các dự án phải thực hiện thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư (CTCTĐT).

Theo định hướng của Dự thảo, thủ tục CTCTĐT sẽ được loại bỏ đối với nhiều loại dự án, đặc biệt là những dự án đã có cơ chế kiểm soát khác, ví dụ như dự án nhà ở thương mại, khu đô thị được lựa chọn nhà đầu tư thông qua hình thức đấu giá, đấu thầu; dự án đã trúng đấu giá quyền khai thác khoáng sản; hoặc dự án hạ tầng kỹ thuật cụm công nghiệp.

 Phạm vi chấp thuận chủ trương đầu tư được cô đọng lại, chỉ tập trung vào các dự án mang tính quan trọng và nhạy cảm như đầu tư phát triển hạ tầng cảng biển, sân bay, viễn thông, xuất bản báo chí; các dự án đề xuất sử dụng đất đai, khu vực biển; hoặc các dự án có ảnh hưởng lớn đến môi trường, quốc phòng, an ninh.

Nhiều ý kiến, đặc biệt từ cộng đồng doanh nghiệp và các chuyên gia, đều đồng thuận rằng việc bỏ thủ tục CTCTĐT đối với nhiều loại dự án là cần thiết và sẽ tạo ra một lực đẩy mạnh mẽ cho thị trường. Đại biểu Quốc hội Nguyễn Lâm Thành đã chia sẻ rằng sự cởi trói này sẽ khuyến khích nhà đầu tư mang tiền đến, bởi quy định hiện hành đã tạo ra một quy trình chồng chéo và tốn thời gian.

Tuy nhiên, sự băn khoăn lại không nằm ở nguyên lý "bỏ" hay "giữ" thủ tục, mà ở chất lượng của quy trình. Thực tế hiện nay cho thấy, hồ sơ xin chấp thuận chủ trương đầu tư thường được lập với mức độ chi tiết gần như tương đương hồ sơ báo cáo khả thi và thiết kế kỹ thuật. Điều này tạo ra sự trùng lặp về công sức và nguồn lực, khiến hai khâu quan trọng này bị kéo dài tiến độ một cách vô lý.

Vì vậy, đề xuất từ các đại biểu là một giải pháp dung hòa: với những dự án quy mô lớn, có tính chất phức tạp và tác động hệ thống, vẫn nên giữ bước CTCTĐT để có cơ sở thẩm định liên quan.

Song, hồ sơ phải được tinh gọn triệt để, tránh yêu cầu rườm rà, để thủ tục này thực sự là một công cụ kiểm soát vĩ mô chứ không phải là một rào cản hành chính. Việc sửa đổi phải đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ với các luật liên quan, nhằm tháo gỡ tận gốc nút thắt thể chế.

Bài toán kiểm soát quyền lực trong đầu tư

Bên cạnh việc thu hẹp phạm vi, một nội dung quan trọng khác của Dự thảo Luật Đầu tư (sửa đổi) là tiếp tục đẩy mạnh phân cấp và phân quyền chấp thuận chủ trương đầu tư.

Theo đó, thẩm quyền được đẩy xuống sâu hơn, trao cho Thủ tướng Chính phủ và đặc biệt là Chủ tịch UBND cấp tỉnh đối với những dự án quan trọng cần có cơ chế chính sách đặc thù. Việc này nhằm mục đích tăng tính chủ động, linh hoạt và rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, bởi đây là chấp thuận chủ trương đầu tư dự án của nhà đầu tư mang tiền đến, không phải đầu tư công.

Tuy nhiên, chính sự phân cấp này, đặc biệt là việc chuyển thẩm quyền từ UBND cấp tỉnh (tính tập thể) sang Chủ tịch UBND cấp tỉnh (quyết định của cá nhân), đã tạo ra một làn sóng băn khoăn trong giới làm luật.

Đại biểu Trần Việt Anh và Hoàng Văn Cường đều bày tỏ quan điểm rằng, dù quy định này phù hợp với chủ trương chung về phân cấp, tăng tính trách nhiệm cá nhân, nhưng nó tiềm ẩn rủi ro lớn về lạm quyền và thiếu minh bạch.

Việc quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư một dự án quy mô lớn, có tác động sâu sắc đến kinh tế - xã hội, nếu chỉ là quyết định của cá nhân, đòi hỏi phải có một cơ chế kiểm soát quyền lực cực kỳ chặt chẽ và công khai.

Các đại biểu đề nghị, đi đôi với việc hạ thẩm quyền một cấp, phải có một hệ thống kiểm soát rõ ràng. Điều này bao gồm việc cần có các quy định rõ ràng về quy trình lấy ý kiến, công khai thông tin về quá trình và kết quả xét duyệt; thiết lập các rào cản và quy định xử lý nghiêm khắc đối với hành vi trục lợi hoặc lạm dụng quyền hạn trong quá trình chấp thuận; đảm bảo rằng sự linh hoạt không dẫn đến sự ưu ái cho bất kỳ nhà đầu tư nào, duy trì một môi trường cạnh tranh công bằng.

Dự thảo Luật Đầu tư (sửa đổi) đang tìm cách tạo ra hành lang pháp lý thông thoáng để khơi thông nguồn vốn. Tuy nhiên, để sự thông thoáng này mang lại hiệu quả thực chất và bền vững, Quốc hội cần phải giải quyết triệt để hai vấn đề cốt lõi là tinh gọn hóa hồ sơ để thủ tục CTCTĐT không bị trùng lặp với báo cáo khả thi và hai là xây dựng một "hệ thống phanh" kiểm soát quyền lực hiệu quả khi phân cấp thẩm quyền, đảm bảo rằng lợi ích của nhà đầu tư đi đôi với lợi ích chung của quốc gia. Cuộc thảo luận tại Kỳ họp thứ 10 sắp tới sẽ là bước quyết định để hoàn thiện đạo luật quan trọng này.