Cuộc chiến với hàng giả trên không gian số cần một liên minh

Bóng tối phía sau sự tăng trưởng nóng

Thương mại điện tử Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng trưởng mạnh mẽ, trở thành kênh lưu thông hàng hóa quan trọng của nền kinh tế số. Tuy nhiên, đi cùng với sự bùng nổ về quy mô và tốc độ là nguy cơ hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc ngày càng len lỏi sâu vào môi trường kinh doanh trực tuyến.

Theo tổng hợp của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, chỉ trong năm 2025, lực lượng Quản lý thị trường trên cả nước đã kiểm tra hơn 27.500 vụ việc, xử lý trên 23.400 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, với tổng trị giá hàng hóa vi phạm lên tới hàng trăm tỷ đồng. Những con số này cho thấy quy mô và mức độ nghiêm trọng của vấn nạn, đồng thời phản ánh áp lực ngày càng lớn đối với công tác quản lý trong bối cảnh không gian kinh doanh được số hóa mạnh mẽ.

Nếu như trước đây, hàng giả chủ yếu tồn tại dưới dạng các điểm bán hữu hình, thì nay chúng được “ngụy trang” tinh vi trong các gian hàng ảo, các phiên livestream bán hàng và mạng xã hội. Những lời quảng cáo hấp dẫn như đặc sản vùng miền, hàng xách tay, hàng xuất dư, kết hợp với hình ảnh bắt mắt và sự tham gia của các KOL, KOC có sức ảnh hưởng, đang làm mờ ranh giới giữa thật và giả, khiến người tiêu dùng dễ dàng bị dẫn dắt.

Đặc biệt, tính ẩn danh và khả năng xóa dấu vết nhanh của môi trường số khiến việc truy vết nguồn gốc hàng hóa, xác định chủ thể vi phạm trở nên phức tạp hơn nhiều so với phương thức kinh doanh truyền thống. Đây chính là lý do khiến hàng giả trên không gian mạng không chỉ là vi phạm đơn lẻ, mà đang dần hình thành các chuỗi cung ứng ngầm, gây tổn hại nghiêm trọng đến uy tín doanh nghiệp chân chính và niềm tin của người tiêu dùng.

Theo đồng chí Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, sự phát triển mạnh mẽ của internet và các nền tảng số đã tạo động lực quan trọng thúc đẩy hoạt động kinh doanh trực tuyến tại Việt Nam, mang lại hiệu quả kinh tế rõ nét cho nhiều ngành, lĩnh vực. Đặc biệt trong giai đoạn đại dịch COVID-19, khi các kênh phân phối truyền thống bị gián đoạn, thương mại điện tử đã thể hiện vai trò như một “trụ đỡ” của nền kinh tế, góp phần đưa Việt Nam vươn lên trở thành một trong những thị trường thương mại điện tử năng động và giàu tiềm năng nhất khu vực ASEAN.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh và rộng của thương mại điện tử đang kéo theo những hệ lụy phức tạp trong công tác quản lý thị trường. Không gian mạng bị một số đối tượng lợi dụng để kinh doanh, buôn bán hàng giả, hàng cấm, hàng không rõ nguồn gốc, xuất xứ; thậm chí sử dụng thương mại điện tử như một công cụ để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, tuyên truyền và phổ biến các sản phẩm bị cấm lưu hành, trong đó có cả những mặt hàng tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm đến chủ quyền và an ninh quốc gia. Các hành vi vi phạm này ngày càng tinh vi, mở rộng về quy mô và địa bàn hoạt động, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy quản lý, tăng cường phối hợp liên ngành và nâng cao năng lực giám sát trên không gian số.

Trước thực trạng đó, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước không chỉ thực hiện chức năng kiểm tra, xử lý vi phạm, mà đang từng bước khẳng định vai trò “nhạc trưởng” trong công tác quản lý thị trường trên không gian số. Tư duy quản lý được chuyển từ xử lý phần ngọn sang kiểm soát từ gốc, thông qua việc kết nối dữ liệu, tăng cường phối hợp liên ngành và kết hợp chặt chẽ giữa nghiệp vụ số với kiểm tra thực địa.

Một trong những trọng tâm được Cục xác định là phát huy vai trò của chính quyền cơ sở, đặc biệt là cấp phường, xã, trong việc nắm chắc địa bàn, kho bãi, điểm tập kết hàng hóa. Khi các “điểm mù” trong chuỗi lưu thông được nhận diện sớm, hàng giả sẽ bị chặn lại ngay từ trước khi xuất hiện trên các sàn thương mại điện tử. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa lực lượng Quản lý thị trường, công an, hải quan và chính quyền địa phương chính là nền tảng để xây dựng mạng lưới giám sát nhiều tầng, nhiều lớp.

Song song với đó, Cục cũng đóng vai trò đầu mối trong việc thúc đẩy trách nhiệm của các nền tảng thương mại điện tử và doanh nghiệp kinh doanh trực tuyến. Trong một thị trường số lành mạnh, nền tảng không chỉ là nơi kết nối cung cầu, mà còn phải trở thành tuyến phòng vệ đầu tiên, chủ động phát hiện, ngăn chặn và phối hợp xử lý các hành vi vi phạm.

Liên minh trách nhiệm từ pháp lý đến văn hóa tiêu dùng

Trước thực tế nhức nhối này, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để khơi thông dòng chảy của thương mại điện tử mà không để hàng giả vấy bẩn. Câu trả lời nằm ở sự chung tay của cả cộng đồng, một cuộc chiến không phải của riêng một ngành hay một lực lượng đơn lẻ.

Ngoài sự nỗ lực của lực lượng tinh nhuệ, vai trò của chính quyền địa phương cấp phường, xã là vô cùng quan trọng. Chính sự chủ động nắm bắt tình hình tại các kho bãi, điểm tập kết hàng hóa tại địa bàn sẽ tạo nên mạng lưới giám sát chặt chẽ, ngăn chặn hàng giả từ khi chúng chưa kịp đưa lên các sàn giao dịch trực tuyến. Sự kết hợp giữa kiểm tra thực địa và nghiệp vụ số chính là gọng kìm vững chắc nhất để thắt chặt quản lý thị trường.

Tuy nhiên, mọi nỗ lực hành chính sẽ trở nên vô vọng nếu không có sự đồng hành từ phía doanh nghiệp và người dân. Một nghịch lý đau lòng đang tồn tại là không ít người tiêu dùng dù biết rõ hàng giả vẫn chấp nhận xuống tiền vì tâm lý ham rẻ.

Do đó, bên cạnh hoàn thiện hành lang pháp lý và tăng cường thực thi, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước xác định công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng là nhiệm vụ lâu dài và mang tính chiến lược. Tuyên truyền không chỉ dừng ở cảnh báo, mà cần hướng tới hình thành văn hóa tiêu dùng có trách nhiệm, nơi việc lựa chọn hàng hóa chính hãng được xem là hành vi bảo vệ chính mình và bảo vệ thị trường.

Thực tiễn cho thấy, cuộc chiến chống hàng giả trên không gian số không còn được triển khai theo logic đơn tuyến, mà đang dần hình thành một liên minh đa tầng, bắt đầu từ hoàn thiện pháp lý, tổ chức thực thi đến tác động vào hành vi tiêu dùng. Ở tầng thể chế, việc Quốc hội thông qua Luật Thương mại điện tử, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý, khi lần đầu tiên xác lập rõ trách nhiệm pháp lý của người bán, người livestream và chủ quản nền tảng; đồng thời áp dụng cơ chế định danh người bán thông qua hệ thống VNeID, tạo điều kiện cho truy vết, xử lý vi phạm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Ở tầng thực thi, vai trò điều phối của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước thể hiện rõ qua việc chỉ đạo, kết nối lực lượng quản lý thị trường địa phương triển khai các đợt cao điểm kiểm tra trên môi trường số. Chỉ trong thời gian ngắn, tại An Giang, lực lượng Quản lý thị trường đã phát hiện 10 vụ vi phạm thông qua theo dõi Facebook, Zalo, thu giữ hàng trăm sản phẩm mỹ phẩm, quần áo giả mạo nhãn hiệu nổi tiếng với tổng trị giá hơn 85 triệu đồng. Tại Thanh Hóa, một hộ kinh doanh bị xử phạt hơn 42 triệu đồng do sử dụng website thương mại điện tử nhưng không thông báo với cơ quan quản lý và vi phạm quy định về nhãn hàng hóa. Những vụ việc này cho thấy sự kết hợp ngày càng chặt chẽ giữa nghiệp vụ số, kiểm tra thực địa và phối hợp liên ngành, từ quản lý thị trường, công an đến chính quyền địa phương.

Tuy nhiên, liên minh này sẽ không thể hoàn chỉnh nếu thiếu mắt xích cuối cùng là người tiêu dùng. Nhận thức được điều đó, cùng với hoạt động kiểm tra, xử lý, lực lượng quản lý thị trường đã đẩy mạnh công tác tuyên truyền, cảnh báo hành vi gian lận ngay trên chính các nền tảng mạng xã hội. Việc khuyến khích người dân nói không với hàng giả, không tiếp tay cho các gian hàng thiếu minh bạch đang từng bước hình thành một văn hóa tiêu dùng có trách nhiệm, coi sự minh bạch và nguồn gốc hàng hóa là tiêu chí lựa chọn, thay vì chỉ chạy theo giá rẻ.

Từ hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện, sự vào cuộc đồng bộ của lực lượng chức năng đến sự chuyển biến trong nhận thức xã hội, có thể thấy một liên minh chống hàng giả đang dần hình thành, trong đó mỗi chủ thể đều giữ vai trò không thể thay thế. Đây chính là nền tảng để thương mại điện tử Việt Nam phát triển nhanh nhưng không đánh đổi bằng niềm tin của người tiêu dùng và sự bền vững của thị trường.