Từ sợi rơm vàng đến khát vọng xanh

Bài toán lãng phí tài nguyên

Trong suốt nhiều thập kỷ, bức tranh nông nghiệp tại ĐBSCL luôn tồn tại một mảng màu tối sau mỗi mùa gặt với những cột khói đen kịt bốc lên từ các cánh đồng. Với diện tích gieo trồng đạt khoảng 4 triệu héc-ta lúa mỗi năm, vùng đất này thải ra một lượng phụ phẩm khổng lồ, ước tính từ 40 đến 45 triệu tấn rơm rạ. Tuy nhiên, thay vì được tận dụng, phần lớn lượng hữu cơ quý giá này lại bị đốt bỏ ngay tại ruộng hoặc cày vùi trực tiếp khi đất còn ngập nước.

Việc đốt rơm rạ không chỉ là một thói quen canh tác lạc hậu mà còn là một tác nhân gây hại nghiêm trọng đến hệ sinh thái. Theo các nghiên cứu môi trường, quá trình đốt rơm phát thải lượng lớn các khí nhà kính như CO2, CH4 và đặc biệt là bụi mịn PM2.5, gây ô nhiễm không khí cục bộ và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.

Ở góc độ nông học, lửa thiêu rụi các thiên địch có lợi, làm biến tính cấu trúc đất và tiêu diệt hệ vi sinh vật bản địa. Ngược lại, việc cày vùi rơm rạ tươi trong điều kiện yếm khí lại dẫn đến tình trạng ngộ độc hữu cơ cho cây lúa vụ sau, giải phóng khí methane một loại khí gây hiệu ứng nhà kính mạnh gấp nhiều lần carbon dioxide.

Thực tế này đặt ra một nghịch lý lớn: trong khi ngành nông nghiệp đang nỗ lực tìm kiếm các giải pháp giảm chi phí đầu vào và ứng phó với biến đổi khí hậu, thì một nguồn nguyên liệu hữu cơ dồi dào lại bị lãng phí.

Rơm rạ vốn chứa hàm lượng dinh dưỡng cao, hoàn toàn có thể tái chế thành nguyên liệu cho nấm rơm, thức ăn chăn nuôi hoặc phân bón hữu cơ. Để giải quyết nghịch lý này, ĐBSCL cần một cuộc cách mạng về phương thức xử lý phụ phẩm, chuyển từ tư duy tận thu hạt lúa sang khai thác giá trị toàn diện của cây lúa theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Những mắt xích thay đổi cuộc chơi

Sự chuyển mình mạnh mẽ của nông nghiệp ĐBSCL những năm gần đây bắt nguồn từ việc đưa máy móc vào đồng ruộng để thay thế sức người. Cơ giới hóa thu gom rơm rạ chính là chìa khóa đầu tiên mở ra cánh cửa kinh tế tuần hoàn. Thay vì mất nhiều ngày công lao động để dọn dẹp ruộng vườn, các loại máy cuốn rơm hiện đại có thể làm sạch hàng héc-ta đất chỉ trong vài giờ.

Tại TP. Cần Thơ, mô hình HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Tiến Thuận đã minh chứng cho hiệu quả của việc đầu tư máy móc đồng bộ. Rơm sau khi được cuốn gọn, ép thành khối không chỉ giúp vệ sinh đồng ruộng nhanh chóng mà còn trở thành món hàng có giá trị cao, được các đơn vị chăn nuôi và sản xuất nấm thu mua tận nơi.

Tuy nhiên, cơ giới hóa thôi là chưa đủ, để tối ưu hóa giá trị của rơm rạ, công nghệ sinh học đã được đưa vào như một giải pháp bổ trợ hoàn hảo. Với những diện tích không thể thu gom rơm khô do điều kiện thời tiết hoặc địa hình, các chế phẩm vi sinh thế hệ mới đã thể hiện vai trò ưu việt.

Chỉ cần từ 3 đến 5 ngày xử lý bằng vi sinh, rơm rạ tại ruộng sẽ phân hủy nhanh chóng, chuyển hóa thành nguồn phân bón hữu cơ tại chỗ, giúp cải thiện cấu trúc đất và hệ vi sinh vật có lợi. Đây chính là lời giải cho bài toán ngộ độc hữu cơ và giảm phát thải khí nhà kính một cách chủ động.

Hiệu quả kinh tế từ mô hình này là vô cùng ấn tượng, nếu một héc-ta lúa canh tác theo phương thức truyền thống mang lại thu nhập khoảng 85 đến 90 triệu đồng mỗi năm, thì khi kết hợp khai thác rơm rạ để trồng nấm và sản xuất phân hữu cơ, tổng thu nhập có thể đạt mức 130 đến 135 triệu đồng.

Mức tăng trưởng hơn 40% này không chỉ là những con số trên báo cáo, mà là tiền mặt chảy vào túi người nông dân. Những hộ dân như gia đình ông Phạm Đình Thiều tại Cần Thơ đã ghi nhận mức tăng thu nhập hơn 15 triệu đồng mỗi vụ chỉ từ việc bán rơm và tận dụng bã rơm sau trồng nấm. Khi người nông dân nhìn thấy lợi ích sát sườn, họ sẽ trở thành chủ thể chủ động nhất trong việc từ bỏ thói quen đốt đồng.

Tầm nhìn chiến lược từ Đề án 1 triệu héc-ta lúa

Cuộc cách mạng rơm rạ tại ĐBSCL hiện nay đang nhận được cú hích mạnh mẽ từ Đề án Phát triển bền vững 1 triệu héc-ta lúa chuyên canh chất lượng cao gắn với tăng trưởng xanh. Đây không chỉ là một kế hoạch sản xuất đơn thuần mà là một chiến lược tái cấu trúc lại vị thế của ngành lúa gạo Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Trong khuôn khổ đề án, rơm rạ được xác lập là một phần quan trọng của chuỗi giá trị. Mục tiêu đưa rơm ra khỏi ruộng hoặc xử lý sinh học đúng kỹ thuật không chỉ nhằm mục đích kinh tế mà còn hướng tới thực hiện cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính.

Các chuyên gia từ Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) nhận định rằng, nông dân giữ vai trò quyết định trong quá trình chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, để sự thay đổi mang tính bền vững, chính sách phải đi đôi với các giải pháp kỹ thuật cụ thể. Việc hỗ trợ máy móc, xây dựng các mô hình khuyến nông và kết nối đầu ra cho sản phẩm từ rơm là những bước đi cần thiết để nông nghiệp tuần hoàn không còn là những mô hình thí điểm nhỏ lẻ mà trở thành dòng chảy chính trên toàn vùng.

Nhìn về tương lai, khi rơm rạ được nhìn nhận đúng vai trò là tài nguyên hữu cơ quý giá, nông nghiệp ĐBSCL sẽ tiến thêm một bước vững chắc trên con đường phát triển xanh. Sự chuyển đổi từ tư duy sản xuất cũ sang nông nghiệp tuần hoàn không chỉ giúp giảm bớt ô nhiễm môi trường, cải thiện sức khỏe cộng đồng mà còn trực tiếp nâng cao sức cạnh tranh của hạt gạo Việt Nam.

Những sợi rơm vàng được cuộn tròn gọn gàng trên những cánh đồng không còn khói trắng chính là biểu tượng của một nền nông nghiệp hiện đại, trách nhiệm và đầy triển vọng thịnh vượng cho tương lai của cả vùng đất chín rồng.