Tôm Việt lội ngược dòng áp lực thuế

Với kim ngạch hơn 3,4 tỷ USD (tăng 22%) sau 3 quý, tôm Việt Nam đã thể hiện sức bật mạnh mẽ nhất trong 3 năm. Tuy nhiên, nhận định từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam - VASEP về khả năng xuất khẩu tôm sẽ điều chỉnh giảm trong quý IV không chỉ là một dự báo mà còn là lời cảnh báo về những thách thức mang tính cấu trúc mà ngành cần đối mặt.

Nguyên nhân chính dẫn đến sự điều chỉnh này được chuyên gia Kim Thu của VASEP chỉ ra là những thách thức tại thị trường Mỹ.

Cụ thể là Mỹ, mặc dù vẫn là thị trường lớn thứ ba với kim ngạch 587 triệu USD (tăng nhẹ 4%), đang tạo ra áp lực tâm lý cực lớn. Nguy cơ bị áp thuế chống bán phá giá, dự kiến công bố cuối năm nay, đã khiến các doanh nghiệp Việt Nam buộc phải thận trọng hơn trong ký kết hợp đồng dài hạn. Đây là một động thái phòng ngừa rủi ro hoàn toàn hợp lý, nhưng chắc chắn sẽ làm chậm lại tốc độ xuất khẩu chung.

Song song đó, điểm sáng Trung Quốc và Hong Kong với kinh ngạch 966 triệu USD, tăng 65% cũng tiềm ẩn nguy cơ. Thông tin về tồn kho nhập khẩu tại Trung Quốc đang tăng nhanh báo hiệu nhu cầu có thể không còn nóng như 9 tháng năm 2025. Sự giảm tốc ở hai thị trường trọng điểm này một do rào cản pháp lý/thương mại, một do bão hòa nguồn cung gần như chắc chắn kéo tổng kim ngạch quý IV đi xuống.

Trong bức tranh có phần u ám, một tia sáng bất ngờ xuất hiện từ thị trường Mỹ, liên quan đến đối thủ lớn là Indonesia. Việc FDA siết chặt chứng nhận nhập khẩu bắt buộc đối với tôm Indonesia sau phát hiện đồng vị phóng xạ Cesium-137 là một "cú sốc" lớn cho quốc gia cung cấp gần 60% lượng tôm nhập khẩu của Mỹ từ Đông Nam Á.

Bà Kim Thu nhận định, quyết định này đã mở ra cơ hội ngắn hạn cho Việt Nam. Trong bối cảnh nguồn cung Indonesia bị gián đoạn và tôm Ecuador dồn hàng mạnh sang Trung Quốc, các thị trường lớn khác như Nhật Bản, EU và Hàn Quốc sẽ ít chịu áp lực nguồn cung hơn, giúp tôm Việt duy trì giá cao và tăng cường vị thế thương hiệu.

Sự đa dạng hóa thị trường của tôm Việt Nam trong 9 tháng qua đang phát huy tác dụng với khối CPTPP tăng mạnh 34%, EU tăng 21% nhờ nhu cầu sản phẩm có chứng nhận bền vững, và các thị trường tiềm năng khác như Hàn Quốc (tăng 13%) và Đài Loan (tăng 36%) đều có tăng trưởng hai con số. Đây chính là bộ đệm quan trọng giúp giảm thiểu tác động từ sự điều chỉnh của thị trường Mỹ.

Mặc dù, quý IV được dự báo điều chỉnh giảm, nhưng về lâu dài, thách thức thực sự của ngành tôm Việt Nam không nằm ở việc Indonesia hay Ecuador có chính sách gì. Nó nằm ở năng lực tự thân để đối phó với áp lực cạnh tranh gia tăng vào năm 2026 khi các đối thủ điều chỉnh lại chính sách.

Chuyên gia VASEP cho rằng, việc duy trì năng lực cạnh tranh sẽ phụ thuộc vào khả năng chuyển đổi xanh, số hóa chuỗi cung ứng và đầu tư sản phẩm giá trị gia tăng của Việt Nam.

Trong đó, chuyển đổi xanh tập trung các thị trường cao cấp như EU đang ưu tiên sản phẩm có chứng nhận ASC, hữu cơ, hoặc carbon thấp. Đây không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tiên quyết để mở rộng chỗ đứng trong các chuỗi siêu thị cao cấp.

Cùng với đó, sự tăng trưởng mạnh mẽ của nhóm tôm chân trắng chế biến (HS16) và nhóm tôm loại khác (tôm hùm, tôm mũ ni) cho thấy việc chuyển từ xuất khẩu tôm thô sang sản phẩm tiện lợi, cao cấp, và đa dạng là con đường sống còn để vượt qua sự cạnh tranh về giá từ các đối thủ như Ecuador (chuyên về tôm nguyên liệu giá rẻ).

Sự điều chỉnh giảm trong quý IV là một tín hiệu cho thấy ngành tôm đã đạt đến giới hạn của mô hình tăng trưởng cũ. Nó buộc các doanh nghiệp phải nhìn nhận rõ hơn về yếu tố rủi ro thương mại và yếu tố môi trường.

Để thực sự giữ vững vị thế là cường quốc xuất khẩu tôm, Việt Nam không chỉ cần vượt qua "bão giá" ngắn hạn mà còn cần thực hiện một cuộc cách mạng xanh và số hóa chuỗi cung ứng. Chỉ khi đó, tôm Việt mới có thể chuyển mình từ một mặt hàng nông nghiệp đơn thuần thành một sản phẩm giá trị cao toàn cầu, vượt qua mọi rào cản và chinh phục bền vững các thị trường khó tính nhất.