Làm rõ vai trò mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử

Dự thảo Luật Thương mại điện tử (Dự thảo) đang trong quá trình lấy ý kiến là một bước đi tất yếu để hoàn thiện khung pháp lý, nhưng như Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã chỉ ra, một trong những điểm nghẽn lớn nhất nằm ở việc chưa phân định rõ ràng giữa mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử và nền tảng thương mại điện tử trung gian.

Theo các báo cáo thị trường gần đây, quy mô TMĐT Việt Nam đã đạt một mức tăng trưởng ấn tượng. Năm 2024, doanh thu từ TMĐT ước tính vượt mốc 25 tỷ USD, tăng trưởng khoảng 20% so với năm 2023, đưa Việt Nam vào top 3 các thị trường TMĐT lớn nhất Đông Nam Á. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý nhất là sự dịch chuyển về hành vi người tiêu dùng.

Các nền tảng mạng xã hội không còn chỉ là nơi để kết nối mà đã trở thành những sàn giao dịch khổng lồ. Báo cáo cho thấy 58% doanh nghiệp tại Việt Nam đã bán hàng thông qua mạng xã hội, một con số vượt trội so với 24% doanh nghiệp có mặt trên các sàn TMĐT truyền thống.

TikTok Shop nổi lên như một hiện tượng, vươn lên chiếm thị phần đáng kể với tốc độ tăng trưởng vượt trội. Điều này cho thấy, livestream bán hàng và các hoạt động thương mại trên mạng xã hội đã trở thành một kênh phân phối chủ lực, tạo ra nguồn doanh thu khổng lồ.

Sự bùng nổ của social commerce đến từ chính bản chất của nó. Nó không chỉ đơn thuần là mua bán, mà là sự kết hợp giữa giải trí, tương tác và mua sắm. Người tiêu dùng có thể khám phá sản phẩm, tương tác trực tiếp với người bán và ra quyết định mua hàng ngay trong một luồng nội dung giải trí. Sự tiện lợi và tính trực quan này đã thu hút một lượng lớn người dùng, đặc biệt là thế hệ Gen Z và Gen Y.

Chính sự phát triển nhanh chóng này đã khiến khung pháp lý hiện hành trở nên lạc hậu và bộc lộ nhiều điểm yếu. Vấn đề lớn nhất, như VCCI đã nêu là sự chồng chéo về khái niệm và nghĩa vụ.

Dự thảo Luật hiện tại dường như chỉ được thiết kế cho mô hình B2C truyền thống, nơi sàn TMĐT đóng vai trò trung gian trực tiếp trong toàn bộ quá trình giao dịch (từ hiển thị sản phẩm, đặt hàng, thanh toán đến theo dõi vận chuyển).

Tuy nhiên, mô hình hoạt động trên mạng xã hội lại hoàn toàn khác. Hầu hết các giao dịch trên các nền tảng như Facebook, Instagram, hoặc thậm chí là TikTok Shop đều có sự khác biệt.

Một người bán livestream trên Facebook có thể nhận đơn hàng qua tin nhắn, thanh toán qua chuyển khoản và tự sắp xếp vận chuyển. Facebook trong trường hợp này chỉ đóng vai trò là nơi kết nối giữa người bán và người mua, cung cấp một không gian để họ tương tác.

Việc yêu cầu Facebook phải thực hiện toàn bộ các nghĩa vụ của một nền tảng TMĐT trung gian, như xác thực danh tính điện tử của tất cả các tài khoản người bán, lưu trữ nội dung hợp đồng, hay quản lý đơn hàng là không thực tế.

Giải pháp mà VCCI đề xuất là hoàn toàn hợp lý và mang tính xây dựng: phân định rõ ràng hai khái niệm và thiết kế nghĩa vụ dựa trên tính năng thực tế.

Cụ thể là nền tảng thương mại điện tử trung gian được định nghĩa là nền tảng có chức năng trực tiếp hỗ trợ giao dịch, nhận thù lao, hoa hồng từ các giao dịch đó. Họ có trách nhiệm đầy đủ trong việc xác thực người bán, quản lý giao dịch và đảm bảo quyền lợi người tiêu dùng.

Mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử được xác định là nền tảng chủ yếu đóng vai trò kết nối, cho phép tương tác và chia sẻ thông tin. Họ có thể có một số tính năng thương mại (như livestream, mở gian hàng ảo) nhưng không trực tiếp tham gia sâu vào các khâu thanh toán hay logistics.

Nghĩa vụ của họ nên tập trung vào việc cung cấp thông tin minh bạch, hợp tác với cơ quan chức năng để kiểm soát các nội dung vi phạm và có cơ chế báo cáo, gỡ bỏ hàng giả, hàng nhái.

Cách tiếp cận này mang lại nhiều lợi ích không chỉ tạo ra một môi trường pháp lý công bằng và minh bạch hơn cho các doanh nghiệp, mà còn thúc đẩy sự phát triển của cả hai mô hình TMĐT.

Các sàn TMĐT truyền thống sẽ có một khung pháp lý rõ ràng để hoạt động, trong khi các nền tảng mạng xã hội có thể tiếp tục đổi mới và tận dụng thế mạnh của mình mà không sợ bị gánh trách nhiệm quá mức.

Ví dụ, nếu TikTok Shop chỉ là một tính năng livestream cho phép người bán giới thiệu sản phẩm, nhưng giao dịch được chốt qua tin nhắn và thanh toán ngoài luồng, trách nhiệm của TikTok sẽ dừng lại ở việc kiểm soát nội dung và hỗ trợ khi có yêu cầu từ cơ quan chức năng.

Tuy nhiên, nếu TikTok Shop tích hợp toàn bộ quy trình đặt hàng, thanh toán và quản lý đơn hàng, họ sẽ phải tuân thủ tất cả các nghĩa vụ như một nền tảng TMĐT trung gian. Sự phân loại dựa trên tính năng này sẽ giúp luật pháp trở nên linh hoạt và phù hợp hơn với thực tiễn thị trường đang thay đổi từng ngày.

Sự phát triển của social commerce tại Việt Nam là một xu hướng tất yếu của kinh tế số. Bỏ qua tiềm năng của nó vì những bất cập trong quản lý là một sự lãng phí. Thay vào đó, chúng ta cần một khung pháp lý thông minh, tinh tế và linh hoạt để vừa thúc đẩy đổi mới, vừa bảo vệ người tiêu dùng.