Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên thương mại điện tử

Khi những cú click chuột và cái chạm màn hình đã trở thành nhịp sống thương mại, một thế giới mới đã mở ra không giới hạn về khoảng cách, tốc độ và cả... sự vi phạm. TMĐT mang đến cơ hội vàng cho mọi doanh nghiệp, nhưng cũng biến nó thành một "đất hứa" cho nạn hàng giả, hàng nhái.

Cuộc chiến bảo vệ quyền SHTT trong môi trường số đang trở nên cam go hơn bao giờ hết, đòi hỏi một chiến lược đồng bộ, quyết liệt và sự chung tay của cả hệ thống, từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp cho tới người tiêu dùng. Đây không chỉ là câu chuyện của pháp luật, mà còn là bài toán của lòng tin và sự phát triển bền vững.

Xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu đang là một vấn đề nhức nhối đối với các doanh nghiệp, đặc biệt là trong môi trường số. Các kênh TMĐT tạo điều kiện cho hàng hóa và dịch vụ lưu thông nhanh chóng, xuyên biên giới, nhưng đồng thời cũng khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Dù pháp luật Việt Nam đã có những quy định về trách nhiệm của các sàn TMĐT trong việc phối hợp với chủ thể quyền để gỡ bỏ sản phẩm vi phạm, việc thực thi lại không hề dễ dàng. Theo báo cáo của Cục Sở hữu trí tuệ, trong năm 2023, số lượng yêu cầu xử lý các sản phẩm vi phạm SHTT trên các sàn TMĐT tăng khoảng 30% so với năm trước đó.

Tuy nhiên, chỉ có khoảng 40% các yêu cầu này được xử lý thành công do gặp khó khăn trong việc xác định danh tính và địa chỉ của người bán. Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ các sàn giao dịch khó có thể xác định chính xác danh tính, địa chỉ hay kho hàng của những người đứng sau các tài khoản vi phạm. Nhiều tài khoản kinh doanh online không đăng ký tại địa chỉ thực tế, hoặc sử dụng thông tin không chính xác, khiến việc truy tìm và xử lý trở nên bất khả thi.

Thêm vào đó, việc kinh doanh qua mạng xã hội đang diễn ra vô cùng sôi nổi nhưng lại gần như không có sự kiểm soát về nguồn hàng và chất lượng. Một khảo sát của Nielsen cho thấy, có tới 65% người tiêu dùng Việt Nam đã từng mua hàng qua mạng xã hội, nhưng chỉ khoảng 15% trong số đó cảm thấy an toàn về nguồn gốc sản phẩm.

Khi hàng hóa xâm phạm nhãn hiệu được giao dịch thông qua các tài khoản cá nhân, việc truy cứu trách nhiệm gần như không thể do không xác định được danh tính thực sự của người bán. Điều này đặt ra một khoảng trống lớn trong cơ chế quản lý và thực thi pháp luật.

Để giải quyết vấn đề này, cần một cách tiếp cận đa chiều và đồng bộ. Các chuyên gia đã đưa ra nhiều đề xuất khả thi nhằm siết chặt quản lý và nâng cao hiệu quả bảo vệ SHTT trong TMĐT.

Tăng cường trách nhiệm của sàn TMĐT, với việc các sàn giao dịch cần có cơ chế chặt chẽ hơn trong việc xác minh và lưu trữ thông tin của người bán. Việc yêu cầu thông tin liên hệ, căn cước công dân hoặc số điện thoại chính chủ cần được xem xét và áp dụng nghiêm ngặt để đảm bảo khả năng truy vết khi có vi phạm.

Cùng với đó là kiểm soát các tài khoản kinh doanh trên mạng xã hội. Đối với các nền tảng mạng xã hội, cần có quy định yêu cầu mỗi tài khoản kinh doanh phải được liên kết với một thông tin nhận dạng chính chủ. Cơ chế này sẽ giúp cơ quan quản lý dễ dàng kiểm soát, truy tìm và xử lý khi phát hiện sai phạm. Thậm chí, cần xem xét việc yêu cầu báo cáo bắt buộc về hoạt động kinh doanh trực tuyến và nguồn gốc hàng hóa cho cơ quan quản lý địa phương.

Ông Trần Lê Hồng, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, nhấn mạnh rằng Việt Nam cần nhanh chóng hoàn thiện khung pháp lý để theo kịp sự phát triển của TMĐT. Việc sửa đổi, bổ sung các quy định nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, đặc biệt là trong việc kiểm soát hành vi xâm phạm nhãn hiệu trên các nền tảng số, là một nhiệm vụ cấp bách.

Bảo vệ quyền SHTT không chỉ là trách nhiệm của riêng cơ quan quản lý hay doanh nghiệp, mà cần sự chung tay của cả người tiêu dùng. Một thị trường TMĐT lành mạnh, minh bạch sẽ tạo điều kiện cho các doanh nghiệp chân chính phát triển, đồng thời bảo vệ người tiêu dùng khỏi những rủi ro về chất lượng và pháp lý.

Việc siết chặt quản lý, hoàn thiện cơ chế pháp lý và nâng cao nhận thức là những bước đi quan trọng để tạo ra một môi trường TMĐT bền vững tại Việt Nam. Xâm phạm SHTT không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn ảnh hưởng đến uy tín thương hiệu và niềm tin của người tiêu dùng. Để TMĐT thực sự là động lực tăng trưởng, việc giải quyết triệt để vấn nạn này là điều kiện tiên quyết.