Khi chợ ảo làm chao đảo niềm tin

Ma trận trên không gian số

Thương mại điện tử vốn được xem là đòn bẩy cho nền kinh tế số, mang lại sự tiện lợi tối đa cho người dùng. Thế nhưng, phía sau những giao diện bóng bẩy và những chương trình giảm giá giờ vàng hấp dẫn, một thị trường ngầm của hàng giả, hàng nhái đang bành trướng với tốc độ đáng báo động.

Chỉ với vài thao tác tìm kiếm đơn giản, người mua dễ dàng lạc vào một thế giới nơi những món đồ xa xỉ từ các thương hiệu hàng đầu thế giới như: Gucci, Dior hay Chanel được rao bán với mức giá chỉ bằng một phần mười, thậm chí một phần trăm giá trị thực.

Một chiếc đồng hồ chính hãng tiền triệu được chào mời với giá vài trăm nghìn đồng, hay đôi giày thể thao danh tiếng được bán rẻ như cho trên các nền tảng từ Shopee đến TikTok Shop. Sự chênh lệch phi lý ấy không chỉ là cái bẫy về giá mà còn là sự thách thức công khai đối với các quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Nguy hiểm hơn, vấn nạn này không dừng lại ở lĩnh vực thời trang hay phụ kiện. Những sản phẩm ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người như thực phẩm chức năng, nước yến hay thiết bị công nghệ cũng đang bị làm giả tinh vi.

Câu chuyện về những hũ nước yến được quảng cáo có tỷ lệ yến tươi lên tới 70% nhưng thực chất chỉ là hàng gia công giá rẻ với hàm lượng kiểm định chưa đầy 1% là một minh chứng xót xa. Theo ông Nguyễn Mạnh Thắng, Giám đốc Chi nhánh miền Bắc Công ty Yến sào Khánh Hòa, sự nhiễu loạn này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn bào mòn niềm tin của người tiêu dùng vào các thương hiệu nội địa.

Khi lợi nhuận từ việc buôn bán hàng giả quá lớn, các đối tượng sẵn sàng bất chấp mọi thủ đoạn để thao túng thị trường, biến không gian mạng thành nơi trú ẩn lý tưởng cho những hành vi gian lận.

Sự bùng nổ của các vụ vi phạm, với con số tăng trưởng lên đến 266% trong năm 2024 theo báo cáo của Bộ Công Thương đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về một lỗ hổng quản lý quá lớn. Những đối tượng kinh doanh bất chính liên tục thay đổi tên gian hàng, sử dụng hình ảnh chính hãng để lừa dối thị trường và dùng những đánh giá ảo để xây dựng lòng tin giả tạo.

Quy trách nhiệm để làm sạch thị trường

Để giải quyết tận gốc bài toán hàng giả trên không gian mạng, không thể chỉ dừng lại ở việc xử phạt người bán mà cần phải xác lập lại vai trò và trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử. Từ lâu, nhiều nền tảng vẫn tự coi mình là trung gian kết nối đơn thuần để né tránh trách nhiệm khi có sự cố xảy ra. Tuy nhiên, quan điểm này đang vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ giới chuyên gia và các nhà làm luật.

Luật sư Bùi Văn Đức thuộc Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh khẳng định, các sàn thương mại điện tử phải chịu trách nhiệm kiểm soát sản phẩm mà họ cho phép bày bán, đặc biệt là với các mặt hàng thiết yếu. Sự buông lỏng trong khâu kiểm duyệt đầu vào chính là điều kiện để hàng giả len lỏi và tiếp cận người dùng một cách công khai.

Còn bà Vũ Thị Huyền, đại diện Tổ chức Chống hàng giả React tại Việt Nam, cũng đưa ra quan điểm sắc sảo khi đề xuất cần có cơ chế liên đới chịu trách nhiệm đối với đơn vị vận hành nền tảng. Bởi lẽ, các sàn thương mại điện tử là đơn vị hưởng lợi trực tiếp từ phí giao dịch và các dịch vụ quảng cáo của người bán, do đó, họ không thể đứng ngoài cuộc khi hàng giả được tiêu thụ trên chính sân chơi của mình.

Việc siết chặt quản lý, yêu cầu các sàn phải xác thực chặt chẽ chủ thể kinh doanh và truy xuất nguồn gốc sản phẩm là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ môi trường kinh doanh lành mạnh. Đây không chỉ là câu chuyện của riêng ngành công thương mà cần sự phối hợp đa ngành, từ công an đến các đơn vị kiểm định độc lập.

Nhìn về tương lai, việc ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa trong quản lý thị trường được kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt. Đề án Chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử đến năm 2025 là một lộ trình chiến lược, đòi hỏi việc xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung để truy vết sản phẩm từ khâu sản xuất đến tay người tiêu dùng.

Việc thí điểm truy vết đối với mặt hàng sách giáo khoa hay sự hợp tác giữa lực lượng Quản lý thị trường với Bộ Công an trong việc xây dựng phần mềm dữ liệu là những tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, mọi giải pháp công nghệ hay chính sách sẽ chỉ thực sự hiệu quả khi ý thức của người tiêu dùng được nâng cao.

Như Chủ tịch Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam Nguyễn Ngọc Dũng nhận định, chỉ khi người mua biết nói không với hàng giả và các sàn thương mại điện tử đặt uy tín lên trên lợi nhuận ngắn hạn, thị trường số mới có thể thực sự trở nên minh bạch và an toàn.

Cuộc chiến chống hàng lậu, hàng giả trên không gian mạng là một cuộc chiến dài hơi, đòi hỏi sự kiên trì và những chế tài pháp lý đủ mạnh. Khi trách nhiệm được phân định rõ ràng và công nghệ được áp dụng triệt để, những khe cửa hẹp cho hàng giả sẽ dần bị khép lại, trả lại không gian phát triển bền vững cho nền kinh tế số Việt Nam.