Trăn trở chuyện cấm xe máy

Thống kê của Sở GTVT TP Hà Nội, trên địa bàn thành phố hiện có khoảng 8 triệu phương tiện, trong đó, có gần 1,5 triệu ô tô. Tốc độ gia tăng phương tiện cá nhân của thành phố là 4,5%/năm, riêng ô tô khoảng 10% nhưng tốc độ tăng hạ tầng giao thông chỉ khoảng 0,28%.

Sau rất nhiều cố gắng trong việc đầu tư hạ tầng, tỷ lệ đất dành cho giao thông của Hà Nội mới đạt hơn 12%. Như vậy, vẫn còn kém xa so với quy hoạch giao thông của Thủ đô là từ 16-20%. Việc này dẫn đến lưu lượng phương tiện trên các tuyến đường vượt quá ngưỡng thiết kế. Những bất cập trên dẫn đến tình trạng ùn tắc giao thông, ô nhiễm không khí ở Hà Nội ngày càng nghiêm trọng.

UBND TP. Hà Nội đang lấy ý kiến hoàn thiện dự thảo Nghị quyết quy định tiêu chí, điều kiện, trình tự, thủ tục xác định vùng phát thải thấp (LEZ) trên địa bàn nhằm cụ thể hóa Luật Thủ đô năm 2024. Dự kiến việc thí điểm mô hình vùng phát thải thấp, hạn chế phương tiện giao thông gây ô nhiễm sẽ được thực hiện từ năm 2025.

Các phương tiện giao thông cơ giới đường bộ theo quy định tại khoản 1 Điều 34 Luật Trật tự an toàn giao thông đường bộ 2024 (trừ ô tô điện, xe máy điện) di chuyển vào vùng phát thải thấp phải tuân thủ theo các tiêu chuẩn khí thải cụ thể, trừ các phương tiện ưu tiên.

Hà Nội cho rằng, có nhiều nguồn gây ô nhiễm, trong đó, giao thông vận tải đang là nguồn phát thải PM 2.5 lớn nhất, chiếm 50-70%. Vùng phát thải thấp là khu vực giới hạn trong thành phố, nơi có mức độ ô nhiễm không khí cao. Các phương tiện giao thông hoạt động ở khu vực này phải đáp ứng tiêu chuẩn phát thải nghiêm ngặt. Phương tiện không đạt tiêu chuẩn sẽ bị hạn chế hoặc phải trả phí.

Dự thảo đưa ra 5 tiêu chí để xác định vùng phát thải thấp, đây cũng là các vùng dự kiến hạn chế phương tiện giao thông gây ô nhiễm.

Cụ thể là khu vực tập trung các hoạt động phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội; mật độ dân cư cao, có các khu vực/địa danh cần được bảo tồn, có tiềm năng phát triển du lịch văn hóa xã hội; khu vực đang ô nhiễm không khí vì nguồn phát thải giao thông;  khu vực có hạ tầng đáp ứng được phương tiện giao thông công cộng phát thải thấp, có khả năng tổ chức sắp xếp giao thông phù hợp, thuận tiện, khoa học.

Khu vực đủ điều kiện áp dụng tiêu chuẩn nghiêm ngặt hơn về phát thải của phương tiện (có giải pháp giám sát, xử lý vi phạm về phát thải, chuyển đổi phương tiện, tổ chức giao thông phù hợp đảm bảo giao thông thông suốt); khu vực mà chính quyền và người dân đồng thuận xây dựng vùng phát thải thấp.

Dự kiến, những khu vực được xác định vùng phát thải thấp sẽ phải áp dụng biện pháp về giao thông, kinh tế để giảm ô nhiễm không khí.

Hà Nội sẽ phân vùng hạn chế hoạt động của xe máy tiến tới dừng ở các quận vào năm 2030.Hà Nội cũng sẽ có chính sách thay thế xe máy cũ không đảm bảo an toàn giao thông và xả khí thải; quy định các khu vực cấm ô tô chạy dầu diesel, khu vực hạn chế xe máy, xe tải, taxi; chính sách khuyến khích thay thế xe buýt chạy dầu diesel bằng xe chạy điện.

Hà Nội dự kiến đưa ra các quy định nhằm khuyến khích thu hút đầu tư đường sắt đô thị, BRT, Mono rail, buýt bằng hình thức hợp tác công tư (PPP).

Đây không phải lần đầu tiên Hà Nội lên phương án hạn chế phương tiện giao thông chạy xăng, trước đó, UBND TP. Hà Nội có Báo cáo về kết quả thực hiện Nghị quyết số 4 ngày 4/7/2017 của HĐND thành phố về việc thông qua Đề án tăng cường quản lý phương tiện giao thông đường bộ nhằm giảm ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường giai đoạn 2017 - 2020, tầm nhìn 2030.

Theo đó, từ sau năm 2025 sẽ dừng hoạt động xe máy trên địa bàn các quận trong phạm vi từ đường vành đai 3 và đường Trường Sa, Hoàng Sa, Quốc lộ 5 trở vào trung tâm thành phố. Ngoài ra, sau năm 2030, thành phố sẽ dừng hoạt động xe máy trên địa bàn các quận trong phạm vi từ vành đai 4 đối với khu vực Nam sông Hồng và vành đai 3 đối với khu vực Bắc sông Hồng.

Hà Nội đang thể hiện quyết tâm bằng mọi giá giải quyết vấn nạn giao thông và ô nhiễm môi trường. Nhưng để triển khai thành công vấn đề này, giữa mong muốn với hiện thực phải có một sự tương thích nhất định. Cơ quan quản lý mong đợi đến năm 2030, có thể hạn chế hay cấm xe máy chạy vào thành phố nhưng các thị dân trăn trở, thành phố có phương tiện gì tối ưu, hiệu quả, tiết kiệm… cho nhân dân đi?

Mệnh đề này hoàn toàn có cơ sở và bức thiết, bởi thực tế, hệ thống giao thông công cộng tại TP. Hà Nội nói riêng và các đô thị lớn nói chung còn quá nhiều hạn chế. Hệ thống giao thông công cộng đô thị hiện nay của Hà Nội chủ yếu là xe buýt và một số tuyến đường sắt đô thị đang được triển khai. Tỷ lệ đảm nhận chỉ chiếm khoảng 8 - 10% nhu cầu. Trong khi mỗi tháng, lượng xe cá nhân đăng ký mới khoảng 27.000 phương tiện, trong đó ôtô khoảng 5.000, xe máy khoảng 22.000. Với tốc độ tăng này, có thể thấy rõ, khoảng đến năm 2025, Hà Nội không có đủ đường cho xe đi lại.

Có thể thấy, xe máy nhiều trước hết do hệ thống giao thông công cộng còn yếu kém, hạn chế. Khi hạ tầng đô thị, hạ tầng xã hội chưa được chuẩn bị chu đáo, tất yếu, sự hỗn loạn sẽ diễn ra. Mà nhãn tiền ở nhiều đô thị là tình trạng ngập úng, tắc đường, ô nhiễm…

Những vấn nạn dai dẳng này có những nguyên nhân ngoài ngành giao thông, đó là quy hoạch. Nếu quy hoạch vẫn theo kiểu tận dụng “đất vàng”, dồn nén vào trung tâm như hiện nay, có cấm xe máy một vài con đường thì tắc vẫn hoàn tắc.

Sự manh mún càng thể hiện rõ khi đô thị phát triển lan nhanh theo chiều rộng. Hàng trăm nghìn tỷ đồng ngân sách - nguồn lực của quốc gia - đã bị ném vào cho việc giải tỏa xây dựng cầu, mở đường, làm các công trình thoát nước, trạm xe buýt, metro, chợ… Nghịch lý hơn, rất nhiều tuyến đường vành đai chưa kịp xây xong đã trở thành đường nội đô. Các luồng giao thông kết nối hàng hóa - kho hàng - bến bãi - cảng sông, biển, hàng không… hầu như lâm vào ngõ cụt.

Những bức bối ấy càng thể hiện trong sự lúng túng giải quyết các vấn đề phát sinh của đô thị. Đơn cử như việc thiếu tính đồng thuận, khả thi từ rất nhiều các “đề xuất thu phí” hay phương án, mô hình đưa ra vận dụng.

Để đạt được yếu tố bền vững trong phát triển thì mọi kế hoạch và chương trình mục tiêu luôn phải đảm bảo thỏa mãn được tất cả các tiêu chí bền vững về xã hội, môi trường, kỹ thuật và tài chính. Song nhìn lại, chúng ta còn thiếu nhiều tiêu chí cho một đô thị bền vững.

Hôm nay, Hà Nội có đường sắt trên cao Cát Linh - Hà Đông, Nhổn – Ga Hà Nội (mới khai thác được phần đi nổi) song nó chỉ giải quyết được một tuyến đường. Còn bao nhiêu tuyến đường cần những con đường trên cao? Bỏ xe máy, người dân sẽ đi phương tiện công cộng chủ lực nào?

Sẽ còn đó những tranh cãi - xe gắn máy vừa là thủ phạm vừa là nạn nhân. Xe máy sẽ còn là đối tượng quan tâm khá lâu nữa của toàn xã hội trong mơ ước một hệ thống giao thông an toàn, xanh - sạch - đẹp và thuận lợi còn tương đối xa!