Xả lũ đúng quy trình

Không ai phản bác đối với những lợi ích hiển nhiên mà thủy điện mang lại, nhưng sẽ không thừa khi cứ phải nhắc đi nhắc lại về những mối bất an từ việc bùng nổ quy hoạch thủy điện vừa và nhỏ và kèm theo đó là câu chuyện “xả lũ đúng quy trình”.

Khi hồ chứa đầy nước, việc các nhà máy thuỷ điện điều tiết xả lũ là bắt buộc. Việc xả lũ cũng phải tuân thủ chặt chẽ các bước theo đúng quy trình, để đảm bảo an toàn cho công trình, tránh đến mức thấp nhất ảnh hưởng, thiệt hại cho người dân trong đời sống, sản xuất… ở vùng hạ du. Nhưng tại sao vẫn có những vụ việc đáng tiếc xảy ra, mà gần đây nhất là vụ xả lũ ở Thuỷ điện Đồng Nai 2 và Thuỷ điện Thác Bà?

Tại hồ Thuỷ điện Thác Bà, do lũ trên thượng nguồn về lớn, mức xả của hồ Thủy điện Thác Bà những ngày qua là cao nhất, kể từ năm 1996 đến nay. Quá trình xả lũ đã gây ngập úng, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, thủy sản và sản xuất của người dân các xã Vĩnh Kiên, Yên Bình, Hán Đà, Đại Minh và thị trấn Yên Bình (Yên Bái). Ngày 5/8, có 49 nhà dân, 30 xưởng gỗ cùng nhiều diện tích hoa màu… bị ngập úng. Đến 15 giờ 30 phút ngày 6/8, mực nước tại hồ Thác Bà đã rút dần nhưng vẫn còn 22 ngôi nhà và 14 xưởng gỗ bị ngập, ảnh hưởng. 

Trước đó, ngày 6/6, Nhà máy Thủy điện Đồng Nai 2 mở cửa đập xả lũ. Dòng nước lớn bất ngờ đổ về hạ lưu khiến nhóm thanh niên 5 người đang tắm dưới sông Đồng Nai (thuộc địa phận thôn 3, xã Đinh Trang Thượng, huyện Di Linh) không kịp vào bờ, phải trèo lên một tảng đá giữa sông trong khi nước mỗi lúc một chảy xiết, dâng cao. Rất may, do phát hiện kịp thời, nên các lực lượng chức năng đã giải cứu được các nạn nhân. 

Chắc hẳn người dân cả nước sẽ khó quên hình ảnh của những người dân nhiều tỉnh dọc miền Trung lắm phen ngụp lặn trong lũ để hy vọng thoát chết. Tài sản cả đời gây dựng, ruộng vườn, gia súc gia cầm phút chốc biến mất. Lũ không phải bây giờ mới có nhưng nay cứ có lũ là dân miền Trung lại nghĩ ngay đến việc các thủy điện xả lũ. Những "quả bom nước" từ trên các thượng nguồn sông xả thẳng về hạ du. Đấy là nhân tai chứ không phải thiên tai.

Việc thuỷ điện xả lũ “theo quy trình” nhưng vẫn gây ảnh hưởng hay việc xả lũ mà “quên” không thông báo, không phải là việc hi hữu, trước đây đã từng có những vụ việc tương tự xảy ra. Thậm chí, có một thuỷ điện xả lũ có thông báo, nhưng người dân lại… không biết (?!)

Những vụ việc như trên xảy ra cho thấy, trong quá trình điều tiết xả lũ hiện nay ở một số nhà máy thuỷ điện vẫn còn bất cập. Việc thiếu trách nhiệm, nếu không nói là “tắc trách” sẽ gây hậu quả khôn lường, thiệt hại về người và tài sản không thể đo đếm được. 

Bộ NN&PTNT từng đánh giá, cả nước hiện có 7.808 đập, hồ chứa nước với tổng dung tích khoảng 70,5 tỷ mét khối. Công tác bảo trì chưa được quan tâm thường xuyên nên một số công trình bị hư hỏng, xuống cấp, suy giảm công năng phục vụ và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.

Thực tế, tình trạng xuống cấp của các hồ chứa chủ yếu là thấm thân đập, nứt tràn xả lũ, hư hỏng cống lấy nước, xói lở tiêu năng… Phần lớn các đập tạo hồ chứa thủy lợi đều là đập đất, xây dựng từ những năm 70 - 80 của thế kỷ trước. Theo thống kê, hiện, vẫn còn khoảng 70 đập đất trong tình trạng thấm và 80 đập bị biến dạng mái đập; 188 hồ tràn xả lũ bị hư hỏng thân tràn hoặc xói lở tiêu năng hạ lưu tràn ở các mức độ khác nhau.

Chưa kể, mấy năm qua, việc các dòng sông gánh thêm trọng trách sản xuất năng lượng điện tăng mạnh. Hơn 1.000 dự án thủy điện đã được phê duyệt. Hầu như tất cả các dòng sông đều đang và sắp có đập. Người ta xây đập sản xuất điện bất chấp quy luật vận hành của tự nhiên, các hệ sinh thái, thậm chí cả quy luật kinh tế.

Những con đập thủy điện đó có thể tạo ra sản lượng điện và tiền của, nhưng có tạo thêm hạnh phúc, phồn vinh bền vững cho đại đa số người dân hay không? Phương châm “đầu tư có trách nhiệm” đôi khi mới chỉ là khẩu hiệu. Cái giá phải trả, nếu quy ra được bằng tiền, còn cao gấp nhiều lần cái lợi vẽ trên giấy tờ dự án.

Chưa kể điểm bất cập lớn lại nằm ngay trong quản lý là thay vì phân công cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính, lại được giao cho Bộ NN&PTNT và Bộ Công Thương đồng quản lý. Do mục đích khai thác, sử dụng nguồn nước khác nhau nên mỗi Bộ đều có quy hoạch riêng, dù ngay trên cùng một lưu vực sông, dẫn đến việc khảo sát, phê duyệt các công trình xây dựng hầu như được tiến hành một cách riêng lẻ, gây khó khăn cho công tác quản lý an toàn đập sau này.

Thử hỏi, một dàn nhạc giao hưởng có đến hai nhạc trưởng thì khó "chơi" ra sao?! Vậy nên, cho dù gặp nhau ở quan điểm "bảo đảm an toàn đập, hồ chứa, để qua đó, bảo đảm an toàn vùng hạ du"- vốn đã trở thành vấn đề nóng hổi, đòi hỏi phải có sự hoàn thiện khẩn trương về khuôn khổ pháp lý đối với công tác này - nhưng nói đến sự hợp tác để hoàn thiện khung pháp lý thì còn rất khó khăn.

Xét cho cùng quản lý an toàn hồ đập là công việc thường xuyên, liên tục, có ảnh hưởng và liên quan đến nhiều Bộ, ngành, nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, vì vậy, nhất thiết phải có một cơ quan liên ngành giúp việc Chính phủ nằm trong 1 Bộ. Bên cạnh đó, cần đưa các chế tài cụ thể để xử lý các chủ thể liên quan trong việc không tuân thủ các quy định pháp luật về an toàn hồ đập. Có như vậy, mới đẩy mạnh việc thực thi pháp luật một cách nghiêm minh, khắc phục những tồn đọng bấy lâu nay.

Cuộc sống không thể không có nước. Nước song hành cùng con người, thì hồ đập là một phần không thể thiếu. Nhận rõ những bất cập của hồ đập để Nhà nước - nhân dân luôn giữ cho hồ đập an toàn và thực thi hiệu quả nhiệm vụ mà nó đảm nhận, đó là nhiệm vụ cấp thiết để hóa giải những nỗi lo của cư dân vùng hạ du mỗi mùa mưa lũ.