Cây xanh gục ngã

Dẫu biết, khả năng chống chịu của cây trước sức gió giật mạnh nhất trong vòng 30 năm qua là hữu hạn, song đây cũng là lúc cần rút ra nhiều bài học trong việc bảo vệ cây xanh - tài sản quý giá của Thủ đô.

Thống kê của Công ty TNHH Một thành viên Công viên cây xanh Hà Nội, bão số 3 đã làm 25.156 cây xanh bị đổ và gãy cành; trong đó, có 24.807 cây xanh bị đổ, tập trung nhiều ở các quận, huyện: Nam Từ Liêm, Hoàng Mai, Long Biên, Gia Lâm, Đông Anh...

Theo các chuyên gia, bão số 3 khi vào đến Hà Nội có sức gió ở cấp 8-9, giật cấp 11 nên những cây có chiều cao lớn, hoặc mới trồng, rễ chưa kịp cắm sâu sẽ không thể chống chịu. Đáng lưu ý, nhiều cây có đường kính lớn khi bị bật rễ mới cho thấy hiện trạng rễ cây kém phát triển, bám nông trên mặt đất. Thậm chí, có cây được trồng nông hoặc còn nguyên vỏ bầu, dù chưa kiểm chứng vỏ bầu được làm bằng chất liệu gì, có tự tiêu được hay không.

Bộ rễ của cây đường phố đang gặp nhiều vấn đề nhất như không đủ đất, không đủ dinh dưỡng, vướng vào hạ tầng đường sá, hệ thống hạ tầng kỹ thuật, đất chật, đất ô nhiễm, cằn cỗi, thiếu nước hoặc ngập úng, các tác động cơ học đè nén, chặt phá… Những đặc điểm môi trường này là đặc trưng của mọi đường phố và ảnh hưởng đến bộ rễ, làm cho cây kém phát triển.

Ngoài ra, cây xanh trên các tuyến đường thường được trồng trong những hố có kích thước không bảo đảm tiêu chuẩn. Hơn nữa, xung quanh hố là vật liệu xây dựng được lu lèn hoặc là phần vật liệu phục vụ hoàn thiện bề mặt. Đây không phải là môi trường sống lý tưởng của cây xanh. Rễ non mọc ra không còn nhiều khả năng phát triển và bám đất vì vướng các công trình ngầm. Chính vì vậy, sau khi được trồng, cây xanh chỉ phát triển bộ rễ luẩn quẩn trong không gian chật hẹp của hố trồng. Điều này đi ngược lại với quy luật phát triển tự nhiên của cây xanh, tạo sự mất cân bằng giữa phần tán lá và bộ rễ. Do đó, việc cây đổ, gãy trong mùa mưa bão là không thể tránh khỏi.

Thực tế, xanh - đang là tiêu chí hướng tới của nhiều thành phố. Nhưng, phủ xanh cho môi trường đô thị không chỉ vung tiền ra là có được, mà còn cần nhiều hơn thế, đó là một nghiên cứu khoa học nghiêm túc.

Còn nhớ hơn thập kỷ trước, Đà Nẵng vốn nổi tiếng là một đô thị có tốc độ phát triển nhanh. Những tiêu chí về một đô thị bền vững cũng đã được lãnh đạo thành phố này nhiều lần nhắc đến. Song, phát triển nhanh, Đà Nẵng đã phải đối mặt với tình trạng thiếu cây xanh trầm trọng. Đã có một quãng thời gian, nhìn từ trên cao, thành phố này chỉ toàn những khu đô thị mới, những đường phố mới “phơi mình” dưới cái nắng gay gắt của miền Trung.

Để “phủ xanh” thành phố, giới chức ở đây cũng đã rốt ráo phê duyệt các quyết định và rót kinh phí chỉnh trang cây xanh. Nhưng thay vì cần phải trồng những loài cây phù hợp với thổ nhưỡng, tạo mảng xanh và bảo đảm các yếu tố về an toàn, môi trường thì người ta lại thấy xuất hiện một loạt loại cây có tính độc rất cao như: Trúc đào, cây Sò đo cam (một loài cây được Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên quốc tế - IUCN, liệt vào danh sách 100 loại sinh vật ngoại lai xâm hại gây hậu quả nghiêm trọng)...

Cũng tại đô thị miền Trung, ở thành phố Đồng Hới - Quảng Bình, người ta đã nhập về trồng hàng trăm cây hoa sữa. Nhưng rồi chỉ một thời gian sau, những cây hoa sữa ấy đã phải đốn hạ khi mới đang độ thanh xuân và nở tung những làn hương thơm đầu đời. Ngày đưa cây về trồng hân hoan bao nhiêu thì ngày hạ cây xuống tức tưởi bấy nhiêu. Mùi hoa sữa nồng nàn vốn đã đi vào thi ca, nổi tiếng trên đường phố Hà Nội đã bị người ta yêu đến thái quá khiến người dân đô thị này phải ngộp thở mỗi khi đêm xuống.

Sau thắng lợi trồng 1 triệu cây xanh, Hà Nội trồng thêm hơn nửa triệu cây xanh nữa. Ở đó, cũng đã có những khoảng xanh mới trên các cung đường mới. Hà Nội đã có sự phát triển trên nhiều cung bậc. Nhưng dường như, cảm nhận về một không gian “xanh thật sự” vẫn chưa toàn vẹn bởi còn đó những khoảng “trống màu xanh” do sự lấn át của bê tông ken dày trong đô thị. Không những thế, dư âm về chuyện đánh đổi hàng nghìn cây xanh cổ thụ cho những con đường mới vẫn chưa dứt.

Những bài học từ các trường hợp kể trên, cho thấy, còn không ít bất cập, lúng túng trong quản lý, phát triển đô thị. Phủ xanh đô thị, không phải là bài toán cộng dồn số cây trồng được. Chẳng hạn như với Thủ đô, những cuộc ra quân rầm rộ trồng cây cho các khu đô thị, các vùng ven không thể “cộng thêm” được khoảng xanh cho quận Đống Đa hay Thanh Xuân vốn dĩ hiện đã ken dày nhà ở. Đó là chưa kể, giữa vùng lõi Thủ đô, còn không ít nơi, các dự án chiếm đất vẫn để đó hoang hóa.

Cây xanh trên đường phố thuộc 12 quận nội thành Hà Nội rất phong phú và đa dạng về chủng loài, với khoảng 75.000 cây thuộc 175 loài, 55 họ thực vật, trong đó có 12 họ thực vật có từ 5 loài trở lên. Một số loài cây được coi là giống cây truyền thống của Hà Nội và được trồng với số lượng lớn như: Xà Cừ, Sữa, Sấu, Muồng, Bằng Lăng, Phượng, Bàng…

Vấn đề quan trọng là trước khi trồng loại cây gì, trên tuyến đường nào nên tham khảo rộng rãi ý kiến của các chuyên gia cây xanh để đảm bảo về văn hóa, kiến trúc cảnh quan cũng như an toàn cho người dân. Để những hàng cây xanh mãi là niềm tự hào của người Hà Nội, chứ không phải là sự âu lo mỗi khi mùa mưa bão tới. Việc cân bằng giữa an toàn tính mạng con người và cảnh quan, sinh thái, tạo bóng râm cần có sự tính toán và cân đối phù hợp để mang lại lợi ích cho cộng đồng.

Một tòa nhà, một khu đô thị có thể xây dựng trong một vài năm hay… một nhiệm kỳ. Nhưng để thành phố xanh, để là đô thị xanh cần phải mất một thời gian dài hơn thế nhiều. Lựa chọn màu xanh cho đô thị ngày hôm nay không thể cứ thích cây nào trồng cây đó - bởi nếu không, những mảng xanh “tùy hứng” ấy rất dễ phản tác dụng, lãng phí nguồn lực ngân sách. 

Thế nên, việc xác định và có kết luận khoa học trong câu chuyện trồng loại cây gì ở mỗi đô thị là vô cùng quan trọng. Việc hăng hái trồng thêm cây xanh ở các đô thị là rất tốt, nhưng cũng cần được xem xét ở góc độ giá trị lâu dài hơn là những trang trí hay “làm hồng” trong các bản báo cáo của các đơn vị hữu trách mà ở đó luôn tồn tại sự hoang mang, lo lắng của người dân mỗi mùa mưa bão.