Thủy sản Việt Nam chuyển sang cạnh tranh bằng giá trị và công nghệ

Từ lợi thế sản xuất sang năng lực cạnh tranh xanh

Năm 2025, tổng sản lượng thủy sản đạt hơn 9,9 triệu tấn, kim ngạch xuất khẩu vượt 11,3 tỷ USD. Bước sang năm 2026, dù chi phí vận tải biển gia tăng, xuất khẩu thủy sản trong 7 tháng vẫn đạt khoảng 6,87 tỷ USD, tăng 12,8% so với cùng kỳ. Toàn ngành đặt mục tiêu đạt 12 tỷ USD trong năm nay.

Tuy nhiên, mục tiêu này đã đặt ra bài toán tăng thêm kim ngạch nhưng quan trọng nhất là chất lượng của phần kim ngạch tăng thêm. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng cho rằng ngành thủy sản cần chuyển từ tăng trưởng dựa trên sản lượng sang tăng trưởng dựa trên chất lượng và giá trị gia tăng, đồng thời chủ động tạo lợi thế mới bằng khoa học công nghệ.

Theo hướng này, giá trị tạo ra trong nước cần được nâng lên, công nghệ phải được ứng dụng sâu hơn, sản xuất xanh và minh bạch hơn, trong khi lợi ích của người nuôi và ngư dân trong chuỗi giá trị cũng cần được cải thiện.

Đây cũng là yêu cầu xuất phát từ chính sự thay đổi của thị trường. Truy xuất nguồn gốc, môi trường, phát thải carbon và trách nhiệm xã hội ngày càng trở thành những điều kiện quan trọng đối với sản phẩm thủy sản. Khi các yêu cầu này được đưa vào quá trình lựa chọn và duy trì nhà cung cấp, doanh nghiệp không thể chỉ xử lý ở khâu hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu, mà phải kiểm soát từ nguồn nguyên liệu và quá trình sản xuất.

Với doanh nghiệp, sản xuất xanh cần trở thành một cấu phần của năng lực cạnh tranh, gắn với kiểm soát môi trường, giảm phát thải, minh bạch nguồn gốc và tổ chức sản xuất có trách nhiệm xuyên suốt chuỗi. Nguồn gốc rõ ràng, dữ liệu đầy đủ và quy trình minh bạch giúp doanh nghiệp chủ động đáp ứng yêu cầu của đối tác, nâng độ tin cậy của sản phẩm, củng cố thương hiệu và duy trì thị trường.

Thứ trưởng Võ Văn Hưng nhấn mạnh, “chất lượng của 12 tỷ USD” phải được thể hiện ở giá trị gia tăng cao hơn, ứng dụng công nghệ nhiều hơn, sản xuất xanh và minh bạch hơn, đồng thời người nuôi và ngư dân được hưởng lợi tốt hơn.

Để đạt được điều đó, yêu cầu xanh phải được triển khai xuyên suốt chuỗi. Vùng nuôi cần kiểm soát môi trường và dịch bệnh; hoạt động khai thác phải nâng hiệu quả, giảm tác động đến môi trường; trong khi chế biến cần tăng hàm lượng công nghệ và phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Do đó, quá trình nâng cấp không thể chỉ diễn ra tại doanh nghiệp chế biến hoặc xuất khẩu. Nếu vùng nuôi, tàu cá và người sản xuất chưa được chuẩn hóa về phương thức quản lý, doanh nghiệp sẽ khó kiểm soát tính minh bạch của toàn bộ chuỗi. Vì vậy, công nghệ, dữ liệu và phương thức quản trị cần được đưa xuống tận các khâu đầu vào.

Công nghệ và dữ liệu trở thành nền tảng của chuỗi giá trị

Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và dữ liệu đang trở thành nền tảng nâng cấp ngành thủy sản, với phạm vi ứng dụng từ giống, thức ăn, quản lý vùng nuôi, khai thác, quan trắc môi trường, kiểm soát dịch bệnh đến chế biến, logistics, truy xuất nguồn gốc và tổ chức thị trường. Với doanh nghiệp, dữ liệu giúp quản lý sản xuất, kiểm soát chất lượng và kết nối thông tin xuyên suốt từ vùng nuôi, khai thác đến chế biến, phân phối, qua đó theo dõi nguồn nguyên liệu, kiểm soát quy trình và cung cấp thông tin minh bạch cho đối tác.

Thứ trưởng Võ Văn Hưng nhấn mạnh yêu cầu đưa tiến bộ về công nghệ, quản trị và thị trường đến “vùng nuôi, con tàu và người sản xuất”, qua đó gắn chuyển đổi số với hoạt động sản xuất thực tế và hiệu quả của từng khâu trong chuỗi. Để quá trình này tạo ra giá trị, Nhà nước cần tập trung hoàn thiện thể chế, cải cách hành chính, thúc đẩy chuyển đổi số và tháo gỡ điểm nghẽn; doanh nghiệp đẩy mạnh đầu tư công nghệ, chế biến sâu và quản trị hiện đại; người nuôi và ngư dân nâng cao chất lượng nguyên liệu, giữ vai trò nền tảng của chuỗi giá trị.

Ở khâu thị trường, Bộ Công Thương tiếp tục tập trung hỗ trợ doanh nghiệp duy trì và mở rộng xuất khẩu. Thứ trưởng Phan Thị Thắng cho biết, Bộ sẽ tiếp tục đồng hành cùng Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) và cộng đồng doanh nghiệp trong tháo gỡ khó khăn về xuất nhập khẩu, cung cấp thông tin thị trường, xử lý rào cản thương mại và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận, duy trì thị trường xuất khẩu.

Theo Thứ trưởng Phan Thị Thắng, năm 2025, xuất khẩu thủy sản đạt 11,3 tỷ USD, tăng 12,4% so với năm 2024. Trong 7 tháng đầu năm 2026, dù chi phí vận tải biển gia tăng, kim ngạch vẫn đạt gần 6,9 tỷ USD, tăng 12,8% so với cùng kỳ. Kết quả này cho thấy dư địa tăng trưởng của ngành vẫn còn, nhưng thị trường đang đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng, công nghệ, giá trị gia tăng, khả năng thích ứng chính sách và tính bền vững của chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh đó, mở rộng thị trường cần gắn với nâng chất lượng sản phẩm và năng lực đáp ứng tiêu chuẩn. VASEP giữ vai trò kết nối doanh nghiệp với cơ quan quản lý, nhà nhập khẩu, các hiệp hội và tổ chức quốc tế; đồng thời tập hợp ý kiến, số liệu và những vấn đề phát sinh từ doanh nghiệp để hỗ trợ xử lý các rào cản xuất khẩu.

Với mục tiêu 12 tỷ USD trong năm 2026, yêu cầu đặt ra với ngành thủy sản là nâng chất lượng tăng trưởng. Khi công nghệ, dữ liệu, chế biến sâu và sản xuất xanh được triển khai xuyên suốt chuỗi, doanh nghiệp có điều kiện chuyển từ cạnh tranh bằng sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng và giá trị, qua đó củng cố thị trường, nâng giá trị thương hiệu và cải thiện vị thế của thủy sản Việt Nam trong chuỗi giá trị.