Sửa Luật Đầu tư tạo sinh khí mới cho thị trường

Những rào cản vô hình và tinh thần cải cách bị bào mòn

Dự án Luật Đầu tư sửa đổi đang được thảo luận tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội XV, tiếp tục trở thành tâm điểm của dư luận và giới doanh nghiệp. Trọng tâm của mọi tranh luận tập trung vào một Phụ lục IV quen thuộc danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện.

Lần này, tinh thần cải cách một lần nữa được khơi dậy mạnh mẽ, bởi lẽ, sau nhiều đợt tinh gọn, Phụ lục IV vẫn còn ôm đồm quá nhiều ngành nghề mà bản chất không thực sự cần kiểm soát bằng các rào cản hành chính nghiêm ngặt của Luật Đầu tư.

Điều kiện kinh doanh, về bản chất, là công cụ quản lý nhà nước nhằm bảo vệ lợi ích công cộng, an ninh, quốc phòng và sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, khi công cụ này bị lạm dụng hoặc thiếu chọn lọc, nó lại trở thành gánh nặng vô hình, bào mòn sinh lực và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

 Nhiều ý kiến sâu sắc đã chỉ ra rằng, phần lớn những điều kiện còn tồn tại trong Phụ lục IV hiện nay đã lạc hậu, trùng lặp với các quy định chuyên ngành hoặc chỉ là tiêu chuẩn kỹ thuật có thể điều chỉnh linh hoạt hơn ở các văn bản dưới luật.

Đại biểu Lê Hoàng Anh, Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai, là một trong những người đưa ra phân tích sắc bén về vấn đề này. Đại biểu đồng tình với tinh thần cải cách của Chính phủ, nhưng khẳng định Phụ lục IV vẫn chưa thực sự hợp lý.

 Chẳng hạn, nhóm kinh doanh thực phẩm đang có phạm vi quá rộng, trong khi an toàn thực phẩm đã được hệ thống pháp luật chuyên ngành quy định chặt chẽ. Tương tự, các ngành nghề liên quan đến thức ăn chăn nuôi, thủy sản, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y hay dịch vụ khảo nghiệm, vốn mang nặng tính kỹ thuật và đã được kiểm soát thông qua cơ chế đăng ký lưu hành, cũng không cần thiết phải bị xiềng xích thêm trong Luật Đầu tư.

Mối lo ngại lớn nhất là sự chồng chéo và thiếu linh hoạt. Khi một hoạt động đã có chứng chỉ hành nghề, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy định kiểm nghiệm riêng như dịch vụ xây dựng, thử nghiệm, việc đặt thêm điều kiện kinh doanh trong Luật Đầu tư không chỉ là sự lặp lại về mặt pháp lý mà còn làm giảm tính thích ứng của thị trường trước sự thay đổi nhanh chóng của khoa học và công nghệ.

Chuẩn hóa tiêu chí và giải phóng sức sáng tạo

Phân tích của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) củng cố thêm cho lập luận cần phải rà soát và loại bỏ triệt để. VCCI nhấn mạnh nhiều ngành nghề hiện nay chưa đáp ứng tiêu chí cốt lõi của đầu tư kinh doanh có điều kiện, tức là không trực tiếp nhằm bảo vệ lợi ích công cộng hoặc đã được quản lý bằng các công cụ khác hiệu quả hơn.

Việc áp đặt điều kiện một cách thiếu chọn lọc có thể kìm hãm đổi mới, đặc biệt trong các lĩnh vực mới nổi. Đơn cử, VCCI đề nghị loại bỏ hoạt động nghiên cứu, chế tạo UAV khỏi danh mục. Rủi ro về an toàn, an ninh của UAV chủ yếu nằm ở khâu sử dụng, do đó việc áp điều kiện kinh doanh ngay từ khâu nghiên cứu và chế tạo chỉ khiến ngành công nghiệp này bị trì trệ.

Tương tự, hoạt động buôn bán phân bón hay phổ biến phim cũng được đề nghị bỏ điều kiện kinh doanh vì đã có cơ chế kiểm soát chất lượng sản phẩm (quyết định lưu hành) hoặc kiểm soát nội dung (phân loại và cấp phép theo Luật Điện ảnh 2022). Ngay cả với ngành vàng, VCCI cũng đề xuất chỉ duy trì điều kiện với sản xuất vàng miếng, còn vàng trang sức – mỹ nghệ nên được xem là hàng hóa thông thường, trả lại sự tự do kinh doanh cho thị trường.

Điểm hạn chế lớn nhất của Luật Đầu tư hiện hành là tiêu chí chung chung, dễ bị diễn giải mở rộng. Việc sửa luật lần này là cơ hội vàng để xác định rõ ràng khi chỉ những ngành có rủi ro cao, ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn, sức khỏe cộng đồng và an ninh quốc phòng mới được giữ lại trong Phụ lục IV.

Hơn thế nữa, việc linh hoạt hóa các quy định kỹ thuật là yêu cầu bắt buộc. Như đại biểu Lê Hoàng Anh kiến nghị, tiêu chuẩn và điều kiện kỹ thuật phải được đặt ở văn bản dưới luật để dễ dàng cập nhật theo thực tiễn.

Song song đó, việc bổ sung cơ chế rà soát định kỳ 3 năm và cho phép ngành nghề không còn phù hợp tự động hết hiệu lực là một giải pháp mang tính thông lệ quốc tế (OECD, ASEAN) nhằm tạo ra tính năng động, tự làm mới cho hệ thống pháp luật, tránh tình trạng rào cản hành chính hóa thạch. Cuối cùng, việc loại bỏ cụm từ trừu tượng như các yêu cầu khác tại điều khoản quy định về điều kiện kinh doanh sẽ giúp triệt tiêu mầm mống phát sinh giấy phép con ẩn.

Việc cắt giảm điều kiện kinh doanh không chỉ là một hành động đơn lẻ mà là sự tái khẳng định cam kết của Chính phủ đối với một môi trường kinh doanh thông thoáng, minh bạch. Khi các rào cản vô lý được dỡ bỏ, nguồn lực và sức sáng tạo của doanh nghiệp sẽ được giải phóng, tạo ra dư địa phát triển mới và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế, đúng như tinh thần cải cách mà đất nước luôn hướng tới.