Ngành gỗ Việt Nam chuyển từ gia công sang làm chủ thiết kế

Chế biến sâu tạo nền tảng cho bước chuyển chuỗi giá trị

Bảy tháng đầu năm 2026, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt 10,2 tỷ USD, tăng 5,6% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, nhóm sản phẩm chế biến sâu đạt 6,6 tỷ USD, chiếm 64,4% tổng kim ngạch, cho thấy ngành gỗ đang chuyển mạnh sang các sản phẩm có hàm lượng chế biến và giá trị gia tăng cao hơn. Cơ cấu này tạo nền tảng để doanh nghiệp tiến sâu hơn trong chuỗi giá trị, từ sản xuất theo đơn hàng sang chủ động phát triển sản phẩm, thiết kế và từng bước xây dựng thương hiệu riêng.

Trong nhiều năm, mô hình sản xuất theo thiết kế của đối tác (OEM) giúp ngành gỗ Việt Nam nhanh chóng mở rộng quy mô, tích lũy năng lực sản xuất, đầu tư công nghệ và tham gia sâu vào mạng lưới cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, khi doanh nghiệp chủ yếu đảm nhận khâu sản xuất, phần giá trị gia tăng cao vẫn nằm ở thiết kế, thương hiệu và phân phối. Đây cũng là giới hạn lớn về biên lợi nhuận và khả năng chủ động trước biến động đơn hàng, thị trường.

Theo ông Trần Ngọc Liêm, Phó Tổng thư ký VCCI, Giám đốc VCCI-HCM, ngành gỗ đang cần thay đổi tư duy phát triển, lấy chất lượng tăng trưởng, giá trị gia tăng và tính bền vững làm trọng tâm. Yêu cầu này xuất phát từ sự thay đổi nhanh của thị trường khi doanh nghiệp phải đáp ứng các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, ESG, giảm phát thải carbon, đồng thời đối mặt với biến động chi phí logistics và sức mua.

Trong bối cảnh đó, nâng giá trị trên từng sản phẩm trở thành hướng đi quan trọng để doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào cạnh tranh bằng chi phí. Chuyển từ OEM sang tự thiết kế và phát triển sản phẩm (ODM) là một bước tiến theo hướng này. Với ODM, doanh nghiệp chủ động nghiên cứu thị trường, phát triển ý tưởng, thiết kế mẫu mã và tổ chức sản xuất theo sản phẩm của mình. Năng lực thiết kế giúp doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, tăng tính chủ động về sản phẩm và giảm phụ thuộc vào đơn đặt hàng của đối tác.

Khi có sản phẩm và thiết kế riêng, doanh nghiệp cũng có thể tiếp cận nhà mua hàng theo cách khác, từ giới thiệu bộ sưu tập, đề xuất giải pháp sản phẩm đến xây dựng quan hệ thương mại dài hạn. Đây là bước đệm để doanh nghiệp tiến tới xây dựng thương hiệu và kiểm soát nhiều hơn các khâu có giá trị cao trong chuỗi nội thất toàn cầu.

Từ trung tâm gia công đến trung tâm thiết kế và thương hiệu

Diễn biến tại các thị trường xuất khẩu đang tạo thêm dư địa để ngành gỗ nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị. Hoa Kỳ vẫn là thị trường lớn nhất với 5,1 tỷ USD, chiếm khoảng 50% tổng kim ngạch xuất khẩu 7 tháng đầu năm, nhưng giảm 5,8% so với cùng kỳ. Trong khi đó, xuất khẩu sang Trung Quốc đạt 1,5 tỷ USD, tăng 46,4%, còn Nhật Bản đạt 1,3 tỷ USD, tăng 5,8%. Sự phân hóa giữa các thị trường cho thấy doanh nghiệp cần đa dạng hóa đầu ra và chủ động tìm kiếm những phân khúc có giá trị cao hơn.

Đồ nội thất Việt Nam đã có vị thế đáng kể tại Nhật Bản và Canada, hai thị trường có yêu cầu cao về chất lượng, thiết kế và nguồn gốc sản phẩm. Việt Nam hiện chiếm 20,1% thị phần nhập khẩu đồ nội thất bằng gỗ tại Nhật Bản và hơn 20% tại Canada. Đây là cơ sở để doanh nghiệp đầu tư sâu hơn vào thiết kế, nghiên cứu xu hướng tiêu dùng và phát triển các bộ sưu tập riêng, phù hợp với từng thị trường.

Châu Âu cũng mở ra dư địa lớn cho ngành nội thất Việt Nam. Thị trường nội thất khu vực này dự kiến đạt 277,2 tỷ USD trong năm 2026 và tăng lên 358,3 tỷ USD vào năm 2031, tương ứng tốc độ tăng trưởng bình quân 5,26%/năm. Xuất khẩu gỗ Việt Nam sang Hà Lan tăng 104%, Đức tăng 47%, cho thấy nhu cầu tại khu vực này còn nhiều dư địa.

Theo ông Trần Ngọc Liêm, đây là cơ hội để doanh nghiệp tận dụng EVFTA, mở rộng thị phần và nâng giá trị sản phẩm. Tuy nhiên, để giữ được thị trường, doanh nghiệp phải đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về thiết kế, chất lượng, nguồn gốc nguyên liệu và tính bền vững. Đây cũng là động lực thúc đẩy ngành gỗ chuyển từ lợi thế sản xuất sang năng lực phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu.

Tuy nhiên, lợi thế thuế quan chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp đáp ứng được các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe về môi trường, truy xuất nguồn gốc và phát thải. Điều này khiến đầu tư cho thiết kế và sản xuất xanh trở thành một phần của năng lực cạnh tranh, thay vì chỉ là yêu cầu tuân thủ.

Chuyển sang ODM đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư cho nghiên cứu và phát triển sản phẩm, đội ngũ thiết kế, bản quyền mẫu mã và nhận diện thương hiệu. Khi sở hữu thiết kế và thương hiệu riêng, doanh nghiệp có thể chủ động định vị sản phẩm, lựa chọn phân khúc khách hàng và từng bước tiếp cận trực tiếp hệ thống phân phối quốc tế. Đây là cách nâng giá trị từ công đoạn sản xuất lên các khâu có khả năng tạo biên lợi nhuận cao hơn.

Các hoạt động xúc tiến thương mại cũng đang hướng tới mục tiêu này. VIFA ASEAN 2026 quy tụ hơn 200 doanh nghiệp với hơn 600 gian hàng, cùng các chương trình kết nối nhà mua hàng quốc tế, giao thương B2B, hội thảo và networking. Theo ông Đặng Quốc Hùng, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Triển lãm VIFA Liên Minh, trọng tâm của triển lãm là tạo các kết nối chuyên sâu, giúp doanh nghiệp tiếp cận đúng đối tác và nắm bắt nhu cầu thực tế của thị trường.

Việc VIFA ASEAN 2026 tổ chức cùng SIGTEX Vietnam 2026 và Vietnam International Sourcing 2026 tạo thêm không gian kết nối giữa doanh nghiệp nội thất, công nghệ sản xuất xanh và nhà mua hàng quốc tế. Mô hình này phù hợp với yêu cầu nâng cấp ngành gỗ khi thiết kế, công nghệ, sản xuất xanh và tiêu chuẩn bền vững ngày càng gắn kết trong cùng một chuỗi giá trị.

OEM vẫn giữ vai trò quan trọng trong xuất khẩu gỗ Việt Nam, song dư địa tăng trưởng dài hạn nằm ở khả năng tiến sâu hơn vào thiết kế, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Khi làm chủ được các khâu này, doanh nghiệp có thể từng bước đưa Việt Nam từ trung tâm gia công thành trung tâm thiết kế, sản xuất và phân phối nội thất có thương hiệu, qua đó nâng sức cạnh tranh và giữ lại nhiều giá trị hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.