Doanh nghiệp thủy sản hóa giải xung đột bằng tư duy quản trị rủi ro

Cú sốc vận tải và nguy cơ đứt gãy chuỗi lạnh

Trung Đông từ lâu đã được định vị là một thị trường đầy hứa hẹn cho thủy sản Việt Nam, nơi sức mua đối với các mặt hàng có giá trị cao như cá hồi, tôm và cá ngừ luôn duy trì ở mức ổn định. Theo số liệu từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), năm 2025, kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang khu vực này đã đạt mốc 401 triệu USD, ghi nhận mức tăng trưởng 9,6% so với năm 2024.

Trong đó, các mặt hàng chủ lực như cá tra đạt 175,9 triệu USD (tăng 18,6%) và tôm các loại đạt 54,5 triệu USD (tăng 19,9%). Tuy nhiên, đà tăng trưởng ấn tượng này đang đứng trước thử thách nghiệt ngã khi xung đột quân sự nhanh chóng chuyển hóa thành một cuộc khủng hoảng vận tải và bảo hiểm hàng hải trên diện rộng.

Đặc thù của ngành thủy sản là yêu cầu cực kỳ khắt khe về nhiệt độ bảo quản và thời gian vận chuyển để đảm bảo chất lượng tươi ngon nhất khi đến tay người tiêu dùng. Khi các tuyến đường hàng không bị hạn chế và lịch trình bay bị xáo trộn do căng thẳng chiến sự, nguồn cung thủy sản tươi phục vụ cho phân khúc nhà hàng, khách sạn cao cấp tại khu vực này đã rơi vào tình trạng thiếu hụt cục bộ chỉ sau vài ngày.

Việc các nhà nhập khẩu buộc phải chuyển hướng sang hàng đông lạnh cũng gặp không ít rào cản khi các hãng tàu bắt đầu thắt chặt việc tiếp nhận container lạnh do lo ngại rủi ro tại các điểm nghẽn chiến lược, đặc biệt là khu vực eo biển Hormuz.

Tại các trung tâm trung chuyển lớn của khu vực như cảng Jebel Ali của Dubai, tình trạng ùn tắc đang trở thành nỗi ám ảnh đối với các chủ hàng. Việc tàu phải thay đổi hải trình hoặc chờ đợi cầu bến không chỉ làm phát sinh chi phí lưu bãi, lưu container mà còn đe dọa trực tiếp đến tính toàn vẹn của chuỗi lạnh.

Nếu thời gian chờ đợi vượt quá ngưỡng an toàn hoặc hệ thống cung cấp điện cho container lạnh tại cảng bị quá tải do lượng hàng tồn đọng lớn, rủi ro hư hỏng toàn bộ lô hàng là điều hiện hữu, gây thiệt hại tài chính khổng lồ cho cả phía doanh nghiệp xuất khẩu lẫn đơn vị nhập khẩu.

Tái cấu trúc thị trường để vượt qua cơn gió ngược

Bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký VASEP, phân tích rằng tác động của xung đột Trung Đông đang diễn ra ở hai cấp độ khác nhau. Ở cấp độ khu vực, chi phí vận chuyển và phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh tăng trực tiếp đã đẩy giá nhập khẩu lên cao. Điều này khiến giá bán lẻ tại các siêu thị và thực đơn tại các chuỗi nhà hàng cao cấp phải điều chỉnh tăng theo, gây áp lực lên túi tiền của người tiêu dùng.

Ở cấp độ toàn cầu, mức độ lan tỏa sẽ phụ thuộc vào việc liệu các hãng tàu có biến việc chuyển hướng hải trình quanh mũi Hảo Vọng thành một thông lệ mới hay không. Nếu tình trạng này kéo dài, năng lực vận chuyển container lạnh vào vùng Vịnh sẽ bị giới hạn nghiêm trọng, khiến mặt bằng giá cước duy trì ở mức cao trong nhiều tháng tới.

Trước thực tế này, các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam không thể duy trì tâm thế ngồi chờ căng thẳng hạ nhiệt. Bài toán sống còn lúc này là phải chủ động đa dạng hóa tuyến vận chuyển và xem xét phương án tăng cường dự trữ tại các kho lạnh ở các khu vực trung gian an toàn. Việc ưu tiên ký kết các hợp đồng vận chuyển dài hạn thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường giao ngay được các chuyên gia đánh giá là giải pháp then chốt để bình ổn chi phí đầu vào.

Đồng thời, doanh nghiệp cần làm việc chặt chẽ với các đơn vị bảo hiểm để rà soát lại toàn bộ các điều khoản liên quan đến rủi ro chiến sự, đảm bảo có phương án bồi thường thỏa đáng nếu chẳng may hàng hóa gặp sự cố trong vùng nguy hiểm.

Khủng hoảng Trung Đông là một lời nhắc nhở đắt giá rằng rủi ro địa chính trị có thể chuyển hóa thành rủi ro chuỗi cung ứng thực tế chỉ trong một thời gian ngắn. Trong một thế giới ngày càng bất định, năng lực quản trị rủi ro vận tải và bảo hiểm không còn là yếu tố phụ trợ mà đã trở thành năng lực cốt lõi quyết định khả năng duy trì dòng chảy thương mại.

Việc chủ động đàm phán lại các điều khoản hợp đồng hoặc chuyển hướng một phần nguồn hàng sang các thị trường ổn định hơn là bước đi cần thiết để bảo vệ thành quả kinh doanh. Chỉ có sự linh hoạt và tầm nhìn xa mới giúp ngành thủy sản Việt Nam giữ vững vị thế trên bản đồ quốc tế, vượt qua những cơn sóng dữ từ các biến động địa chính trị toàn cầu.