Xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh

Yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn

Trong bối cảnh kinh tế thế giới đầy biến động, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam những năm gần đây đã có sự tăng trưởng vượt bậc, đặc biệt là ở các nhóm mặt hàng chiến lược như nông sản, năng lượng và kim loại. Tuy nhiên, sự phát triển nóng này đang vấp phải một rào cản lớn là sự thiếu hụt một hành lang pháp lý chuyên biệt và đủ tầm.

Hiện nay, các hoạt động này vẫn chủ yếu dựa trên Luật Thương mại 2005 với những quy định mang tính nguyên tắc chung chung, chưa bao quát được các đặc thù kỹ thuật phức tạp như cơ chế ký quỹ, bù trừ tập trung hay giám sát rủi ro hệ thống.

Theo cơ quan soạn thảo là Bộ Công Thương, việc chỉ sửa đổi các điều khoản cũ là không đủ để đáp ứng yêu cầu của một thị trường hiện đại. Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh dự kiến gồm 12 chương với khoảng 70 đến 75 điều, được kỳ vọng sẽ thiết lập một nền tảng pháp lý đồng bộ, minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Mục tiêu cốt lõi là bảo đảm tính thống nhất với các đạo luật quan trọng khác như Luật Chứng khoán, Luật Các tổ chức tín dụng và Luật Phòng, chống rửa tiền, tránh tình trạng chồng chéo trong quản lý nhà nước.

Đáng chú ý, dự thảo lần này đã chủ động mở đường cho các sản phẩm tài chính tương lai như tín chỉ carbon và các công cụ tài chính xanh. Đây là bước chuẩn bị quan trọng để Việt Nam hình thành thị trường carbon, hỗ trợ doanh nghiệp trong lộ trình chuyển đổi xanh và thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải.

Việc đưa các tài sản đặc thù và kim loại quý hiếm vào khuôn khổ pháp lý sẽ tạo điều kiện cho các sàn giao dịch vận hành chuyên nghiệp hơn, giảm thiểu tình trạng hoạt động tự phát dẫn đến rủi ro cho nhà đầu tư.

Quản trị rủi ro chủ động

Nhìn lại lịch sử, không ít sàn giao dịch hàng hóa tại Việt Nam từng thất bại do mô hình hoạt động không được chuẩn hóa và khung pháp lý mờ nhạt. Chia sẻ về vấn đề này, nhiều chuyên gia pháp lý cho rằng một luật riêng biệt sẽ là lời giải cho bài toán lòng tin của nhà đầu tư.

Nguyên tắc xuyên suốt của dự thảo luật là sự cân bằng giữa quyền lợi và nghĩa vụ từ việc tuân thủ ký quỹ, báo cáo trung thực đến các chế tài nghiêm khắc đối với hành vi thao túng giá hay lạm dụng thông tin nội bộ.

Ông Nguyễn Văn Thi, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp công nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam, nhận định dự thảo luật này đánh dấu bước chuyển mình quan trọng từ tư duy quản lý phản ứng sang quản trị rủi ro chủ động. Đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, giá hàng hóa và tỷ giá luôn là hai biến số rủi ro nhất.

Khi có một thị trường phái sinh vận hành an toàn dưới sự giám sát của pháp luật, doanh nghiệp sẽ có thêm công cụ hữu hiệu để bảo hiểm giá, từ đó chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất kinh doanh và nâng cao sức cạnh tranh trên trường quốc tế.

Về mặt vận hành, dự thảo đề xuất các giao dịch phải thực hiện qua sở giao dịch được cấp phép hoặc liên thông quốc tế, với hệ thống trung tâm thanh toán bù trừ đóng vai trò chốt chặn để ngăn ngừa rủi ro lan truyền.

Điều này không chỉ bảo vệ các thành viên tham gia mà còn củng cố an ninh kinh tế quốc gia trước các cú sốc từ thị trường bên ngoài. Việc hình thành một hệ sinh thái giao dịch minh bạch sẽ thu hút thêm dòng vốn ngoại và tăng tính thanh khoản cho thị trường hàng hóa nội địa.

Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh dự kiến sẽ được trình Quốc hội xem xét và thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI vào năm 2026. Nếu được triển khai đúng lộ trình, đây sẽ là cột mốc quan trọng để thị trường hàng hóa Việt Nam thực sự hội nhập sâu rộng, trở thành kênh huy động và điều tiết nguồn lực hiệu quả cho nền kinh tế trong giai đoạn phát triển mới.