Nghị định 68/2026 kiến tạo nền kinh tế minh bạch

Chuyển dịch từ ước lượng sang dữ liệu thực tế

Sự ra đời của Nghị định 68/2026/NĐ-CP ngày 5/3/2026 đánh dấu bước ngoặt trong tư duy quản lý thuế tại Việt Nam. Không còn dừng lại ở những con số ước lệ hay sự thỏa thuận cảm tính giữa người nộp thuế và cơ quan quản lý, dòng chảy tài chính của hàng triệu hộ kinh doanh đang được định hình lại theo hướng minh bạch, hiện đại và công bằng hơn. Đây không chỉ là một văn bản quy phạm pháp luật thuần túy, mà là lời giải cho bài toán kinh tế chính thức hóa khu vực hộ kinh doanh vốn đã tồn tại nhiều bất cập suốt nhiều thập kỷ.

Trong nhiều năm qua, cơ chế thuế khoán dù có ưu điểm là đơn giản, phù hợp với trình độ quản lý thấp, nhưng lại chính là rào cản khiến các hộ kinh doanh khó lớn mạnh. Việc ấn định một mức thuế cố định dựa trên sự ước lượng đôi khi tạo ra nghịch lý: hộ làm ăn tốt thì đóng quá ít so với lợi nhuận, trong khi hộ khó khăn lại gánh mức thuế không tương xứng với doanh thu thực.

Theo TS Hồ Minh Khánh - Khoa Luật, Đại học Duy Tân, việc ban hành nghị định này là bước đi tất yếu khi nền kinh tế chuyển dịch mạnh sang mô hình kinh tế số. Ông nhận định rằng nghị định mới cho thấy xu hướng chuyển từ quản lý dựa trên ước lượng sang quản lý dựa trên dữ liệu và doanh thu thực tế. Đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu hiện đại hóa hệ thống thuế, giúp xóa bỏ những khoảng trống trong quản lý vốn đã tồn tại bấy lâu.

Sự minh bạch này mang lại lợi ích kép là một mặt, nhà nước quản lý chặt chẽ nguồn thu, tránh thất thoát. Mặt khác, quan trọng hơn, nó tạo ra một sân chơi công bằng giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp. Khi mọi thực thể kinh tế đều phải sòng phẳng với các con số, sự cạnh tranh sẽ dựa trên năng lực quản trị và chất lượng sản phẩm thay vì dựa trên các kẽ hở của chính sách thuế.

Ở góc nhìn từ giới thực hành pháp luật, ông Võ Thành Cay, Giám đốc Công ty TNHH Giải pháp doanh nghiệp ANT Việt Nam, nhấn mạnh Nghị định 68/2026/NĐ-CP đã cụ thể hóa các quy định cốt lõi trong Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 và Luật Thuế Thu nhập cá nhân số 109/2025/QH15. Điểm sáng lớn nhất chính là việc phân nhóm hộ kinh doanh theo mức doanh thu để áp dụng phương pháp quản lý phù hợp, thay vì cào bằng một cơ chế cho tất cả.

Quyền lợi sát sườn và những thách thức thích nghi

Một trong những thay đổi mang tính nhân văn và sát thực tế nhất trong nghị định lần này chính là việc nâng ngưỡng doanh thu không chịu thuế từ 100 triệu đồng lên 500 triệu đồng/năm. Đây là con số phản ánh đúng sự biến động của giá cả thị trường và quy mô sản xuất hiện nay. Việc nới rộng ngưỡng này giúp giảm bớt gánh nặng cho các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, tạo điều kiện để họ tích lũy vốn và tái đầu tư.

Bên cạnh đó, quy định cho phép hộ kinh doanh được trừ các chi phí hợp lý như chi phí lãi vay, nguyên vật liệu, tiền lương người lao động và khấu hao tài sản cố định là một bước tiến dài. Trước đây, hộ kinh doanh thường bị mặc định là không có hệ thống sổ sách phức tạp nên quyền lợi về khấu trừ chi phí rất hạn chế. Giờ đây, với việc được tính toán chi phí lãi vay phục vụ sản xuất tương tự như doanh nghiệp, bản chất lợi nhuận thực tế được phản ánh chính xác hơn.

Tuy nhiên, đi kèm với quyền lợi luôn là trách nhiệm. Ông Võ Thành Cay đưa ra cảnh báo việc xác định doanh thu và chi phí theo nghị định mới có nhiều điểm tương đồng với thuế thu nhập doanh nghiệp. Điều này đặt ra thách thức cực lớn về năng lực kế toán. Các hộ kinh doanh buộc phải thay đổi thói quen quản lý hóa đơn, chứng từ.

Cụ thể, để chi phí được công nhận là hợp lý, mọi khoản thanh toán từ 5 triệu đồng trở lên phải thực hiện không dùng tiền mặt. Đây là một con số khá chặt chẽ, buộc các chủ hộ kinh doanh phải chuyên nghiệp hóa các giao dịch tài chính. Ngoài ra, việc tách bạch giữa chi tiêu cá nhân và chi phí kinh doanh là điều bắt buộc. Những tài sản không phục vụ trực tiếp cho hoạt động sinh lời sẽ không được đưa vào bảng khấu trừ.

Đối với những hộ kinh doanh có quy mô lớn, giai đoạn chuyển tiếp từ nay đến cuối năm 2025 sẽ là thời điểm vàng để chuẩn bị. Việc lập bảng kê giá trị hàng tồn kho, máy móc thiết bị tại thời điểm 31/12/2025 và gửi bản điện tử cho cơ quan thuế không chỉ là thủ tục hành chính, mà là tờ khai lý lịch tài sản để bắt đầu một kỷ nguyên kinh doanh minh bạch.

Nghị định 68/2026/NĐ-CP không chỉ dừng lại ở việc thu thuế, mà còn là một công cụ dẫn dắt hộ kinh doanh tiến lên mô hình doanh nghiệp trong tương lai. Khi đã quen với việc kê khai, hạch toán và minh bạch hóa dòng tiền, việc chuyển đổi lên loại hình công ty sẽ không còn là một cú sốc về thủ tục. Đây chính là nền tảng để Việt Nam xây dựng một hệ sinh thái kinh tế năng động, nơi mọi thành phần đều có thể đóng góp vào tăng trưởng chung một cách tự tin và bình đẳng nhất.