Từ đầu tư hạ tầng đến làm chủ công nghệ đường sắt

Quy hoạch đường sắt với tầm nhìn trăm năm

Kết luận phiên họp, Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu phát triển đường sắt phải được đặt trong tầm nhìn dài hạn, mang tính chiến lược quốc gia. Quy hoạch không chỉ phục vụ nhu cầu vận tải hiện tại mà phải định hình không gian phát triển kinh tế trong nhiều thế hệ, với tầm nhìn 100 năm.

Theo đó, ngành đường sắt cần chuyển đổi trạng thái phát triển từ phụ thuộc sang chủ động, từ vai trò tiếp nhận công nghệ sang làm chủ toàn diện công nghệ, quản lý và sản xuất thiết bị. Đây được xem là bước chuyển mang tính nền tảng, giúp đường sắt Việt Nam thoát khỏi mô hình phát triển dựa chủ yếu vào nhà thầu nước ngoài.

Thủ tướng yêu cầu khẩn trương hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật thống nhất cho toàn quốc đối với đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị, bảo đảm tính liên thông, đồng bộ và khả năng mở rộng lâu dài. Việc thống nhất tiêu chuẩn cũng nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, thúc đẩy nội địa hóa thiết bị và dịch vụ kỹ thuật.

Song song với quy hoạch dài hạn là yêu cầu đa dạng hóa nguồn lực đầu tư. Ngoài vốn ngân sách nhà nước, các dự án đường sắt sẽ huy động mạnh nguồn vốn tư nhân thông qua các hình thức hợp tác công tư, vốn vay quốc tế và sự tham gia của người dân trong công tác giải phóng mặt bằng. Cách tiếp cận này hướng tới bảo đảm cân đối tài chính, đồng thời tạo động lực xã hội hóa phát triển hạ tầng.

Tối ưu hiệu quả đầu tư ngay từ khi khởi động dự án

Một điểm nhấn quan trọng tại phiên họp là yêu cầu đánh giá và tối ưu hóa hiệu quả đầu tư các tuyến đường sắt ngay từ giai đoạn chuẩn bị. Thủ tướng nhấn mạnh việc sử dụng các công cụ kiểm tra, kiểm toán để rà soát tổng mức đầu tư, đơn giá, quy trình đấu thầu và hiệu quả khai thác trong dài hạn.

Tinh thần chung được quán triệt là lấy hiệu quả làm thước đo, tránh tình trạng đầu tư dàn trải hoặc để xảy ra đội vốn trong quá trình thực hiện. Việc lựa chọn nhà đầu tư, nhà thầu phải tuân thủ nghiêm quy định pháp luật, bảo đảm minh bạch, phòng chống tham nhũng, tiêu cực, thông thầu và lãng phí tài sản công.

Đối với các dự án đường sắt đô thị, Hà Nội và TP.HCM được yêu cầu rà soát toàn diện tổng mức đầu tư, kiểm toán đơn giá các tuyến đang triển khai nhằm bảo đảm “không để khuyết điểm nhỏ tích tụ thành sai phạm lớn”. Đồng thời, hai đô thị lớn phải xây dựng bộ tiêu chuẩn chung về đường sắt đô thị để tạo nền tảng cho phát triển công nghiệp đường sắt trong nước.

Các dự án đang thi công như tuyến Metro số 3 Hà Nội, tuyến Metro số 2 TP.HCM và các tuyến chuẩn bị đầu tư giai đoạn 2026–2030 phải bảo đảm tiến độ, chất lượng, an toàn lao động và vệ sinh môi trường.

Tăng tốc các dự án chiến lược quốc gia

Ban Chỉ đạo hiện đang tập trung triển khai nhiều dự án mang tính chiến lược, tạo thành mạng lưới kết nối quốc gia và quốc tế.

Trong đó, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam tiếp tục là trọng tâm lớn nhất. Bộ Xây dựng được giao hoàn thành hồ sơ mời thầu tư vấn lập Báo cáo nghiên cứu khả thi trong tháng 3/2026 và lựa chọn tư vấn trong quý II/2026, bảo đảm lựa chọn đối tác có kinh nghiệm quốc tế và phù hợp lợi ích quốc gia.

Song song với đó, tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng được xác định là dự án có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong hợp tác Việt Nam – Trung Quốc và kết nối hành lang kinh tế Á – Âu. Chính phủ yêu cầu khẩn trương đàm phán hiệp định xây dựng cầu đường sắt qua biên giới, hoàn thành cắm mốc giải phóng mặt bằng và lựa chọn nhà thầu khảo sát, thiết kế kỹ thuật theo đúng tiến độ.

Các địa phương phải chủ động kiểm đếm, chuẩn bị tái định cư, huy động cả hệ thống chính trị tham gia công tác giải phóng mặt bằng, bảo đảm bàn giao mặt bằng sạch đúng kế hoạch và không để xảy ra tình trạng thiếu vốn cho khâu then chốt này.

Ngoài các tuyến trục chính, công tác quy hoạch các tuyến Hà Nội – Lạng Sơn, Hải Phòng – Móng Cái, Gia Bình – Hạ Long cũng được đẩy nhanh nhằm mở rộng kết nối liên vùng và tăng cường năng lực logistics.

Đáng chú ý, Thủ tướng chỉ đạo tỉnh Đồng Nai phối hợp với TP.HCM khẩn trương triển khai tuyến đường sắt kết nối TP.HCM với Cảng hàng không quốc tế Long Thành theo cơ chế khẩn cấp, bảo đảm tiến độ kết nối giao thông đồng bộ khi sân bay đi vào khai thác.

Xây dựng nền tảng công nghiệp và nguồn nhân lực đường sắt

Cùng với hạ tầng, Chính phủ xác định phát triển công nghiệp đường sắt và nguồn nhân lực là trụ cột quyết định khả năng tự chủ lâu dài.

Các bộ, ngành đang hoàn thiện Đề án phát triển công nghiệp đường sắt và Đề án tái cơ cấu Tổng công ty Đường sắt Việt Nam, dự kiến trình phê duyệt trước ngày 15/3/2026. Mục tiêu là hình thành doanh nghiệp nòng cốt đủ năng lực tiếp nhận chuyển giao công nghệ, từng bước trở thành tập đoàn mạnh trong lĩnh vực đường sắt.

Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao xây dựng chuẩn đào tạo nhân lực cho quản lý, vận hành và bảo trì các tuyến đường sắt hiện đại. Bộ Khoa học và Công nghệ chịu trách nhiệm xây dựng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trên cơ sở tiếp thu tinh hoa công nghệ thế giới nhưng phù hợp điều kiện Việt Nam.

Đặc biệt, các tập đoàn công nghệ lớn trong nước như Viettel và VNPT được giao nghiên cứu hệ thống điều khiển, quản lý vận hành thông minh, thẻ vé điện tử và chuyển đổi số ngành đường sắt. Đây là bước đi quan trọng nhằm kết hợp hạ tầng giao thông với công nghệ số, nâng cao hiệu quả khai thác và giảm chi phí vận hành.

Việc quy hoạch với tầm nhìn trăm năm, tối ưu hiệu quả đầu tư, huy động đa dạng nguồn lực và từng bước làm chủ công nghệ cho thấy định hướng phát triển mang tính chiến lược dài hạn. Khi các dự án trọng điểm được triển khai đồng bộ cùng nền tảng công nghiệp và nhân lực được hình thành, đường sắt có thể trở thành động lực tăng trưởng mới, góp phần tái cấu trúc hệ thống vận tải, giảm chi phí logistics và mở rộng không gian phát triển kinh tế quốc gia trong những thập niên tới.