Đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam: Trục kết nối mới cho tăng trưởng và tái cấu trúc không gian phát triển Việt Nam

Trong bối cảnh đất nước đồng thời triển khai sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, đường sắt cao tốc Bắc – Nam sẽ giữ vai trò then chốt khi gắn kết các vùng lãnh thổ mới hình thành, rút ngắn khoảng cách phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Khi hạ tầng trở thành “điểm nghẽn” của tăng trưởng

Sau gần 40 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng về tăng trưởng kinh tế, xóa đói giảm nghèo và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, theo nhiều báo cáo của Chính phủ và các tổ chức quốc tế, hạ tầng giao thông đang dần trở thành điểm nghẽn lớn nhất.

Quốc lộ 1A và mạng lưới cao tốc đường bộ dù đã được đầu tư mạnh mẽ trong hơn một thập kỷ qua nhưng vẫn chịu áp lực quá tải. Hàng không phát triển nhanh song chi phí cao, phụ thuộc nhiều vào thời tiết và năng lực sân bay. Đường sắt truyền thống, với tốc độ thấp và hạ tầng lạc hậu, chưa thể đảm đương vai trò trục vận tải xương sống.

Trong bối cảnh đó, đường sắt tốc độ cao được nhiều chuyên gia xem là “mảnh ghép còn thiếu” để hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng quốc gia. Không phải ngẫu nhiên mà Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng xác định: phát triển kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại là một trong ba đột phá chiến lược, cùng với hoàn thiện thể chế và phát triển nguồn nhân lực.

Đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam: Từ ý tưởng đến quyết sách

Ý tưởng về một tuyến đường sắt tốc độ cao nối liền Bắc – Nam đã được đặt ra từ hơn một thập kỷ trước. Tuy nhiên, phải đến giai đoạn 2024–2025, khi các điều kiện về kinh tế, tài chính, công nghệ và quản trị dự án dần hội tụ, dự án mới thực sự được đưa vào quỹ đạo triển khai.

Theo quy hoạch mới nhất, tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam có chiều dài khoảng 1.541 km, điểm đầu tại ga Ngọc Hồi (Hà Nội) và điểm cuối tại ga Thủ Thiêm (TP. Hồ Chí Minh). Tốc độ thiết kế lên tới 350 km/h, tốc độ khai thác dự kiến khoảng 300–320 km/h, rút ngắn thời gian di chuyển giữa hai đầu đất nước từ hơn 30 giờ xuống còn khoảng 5–6 giờ.

Quan trọng hơn, dự án được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia dài hạn, hướng tới mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao – đúng như khát vọng được nêu rõ trong các nghị quyết của Đảng.

Hệ thống nhà ga của và tư duy phát triển theo hành lang

Một trong những điểm đáng chú ý của dự án là cách tiếp cận quy hoạch hệ thống nhà ga. Thay vì chỉ phục vụ nhu cầu đi lại, các ga đường sắt cao tốc được thiết kế theo mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD).

Theo thông tin đã được công bố, tuyến Bắc – Nam dự kiến có 23 ga hành khách, được bố trí từ Bắc vào Nam, bám sát các trung tâm kinh tế – xã hội quan trọng, đồng thời phù hợp với địa giới hành chính mới sau sáp nhập tỉnh.

Ở phía Bắc, ga Ngọc Hồi (Hà Nội) không chỉ là điểm xuất phát của tuyến cao tốc mà còn là đầu mối kết nối với hệ thống metro và đường sắt quốc gia, tạo nên một trung tâm trung chuyển lớn của vùng Thủ đô.

Tiếp đó, tại Ninh Bình – đơn vị hành chính được hình thành từ việc sáp nhập Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình – các ga Phủ Lý, Nam Định và Ninh Bình tạo thành chuỗi liên kết công nghiệp, du lịch và logistics, mở rộng không gian phát triển của vùng Nam đồng bằng sông Hồng.

Xuôi về phía Nam, các ga Thanh Hóa, Vinh, Hà Tĩnh, Vũng Áng đóng vai trò kết nối các khu kinh tế ven biển, trung tâm công nghiệp và cảng nước sâu, tạo điều kiện để Bắc Trung Bộ bứt phá sau nhiều năm tăng trưởng chậm hơn so với hai đầu đất nước.

Tại miền Trung, sau khi Quảng Bình và Quảng Trị sáp nhập, các ga Đồng Hới và Đông Hà trở thành cửa ngõ quan trọng của hành lang kinh tế Đông – Tây, kết nối Việt Nam với Lào, Thái Lan và khu vực Mekong mở rộng.

Ở khu vực duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên mở rộng, các tỉnh mới như Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa, Lâm Đồng được hưởng lợi trực tiếp từ tuyến đường sắt cao tốc thông qua các ga Bồng Sơn, Diêu Trì, Tuy Hòa, Diên Khánh, Tháp Chàm, Phan Rí, Mương Mán. Đây được xem là “đòn bẩy” để phá vỡ thế phát triển rời rạc lâu nay giữa cao nguyên và ven biển.

Cuối tuyến, ga Long Thành (Đồng Nai) và ga Thủ Thiêm (TP. Hồ Chí Minh) tạo thành cặp cửa ngõ chiến lược, gắn kết đường sắt cao tốc với sân bay quốc tế Long Thành và trung tâm tài chính – dịch vụ lớn nhất cả nước.

Trục đường sắt Bắc Nam tái cấu trúc không gian phát triển sau sáp nhập tỉnh

Cuộc sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh trong giai đoạn 2024–2025 được xem là bước đi lớn nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả quản trị và mở rộng không gian phát triển. Tuy nhiên, để các tỉnh mới hình thành thực sự phát huy tiềm năng, hạ tầng kết nối đóng vai trò quyết định.

Trong bức tranh đó, đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam chính là “trục khớp nối”, giúp các địa phương sau sáp nhập nhanh chóng liên thông, chia sẻ nguồn lực và hình thành các chuỗi giá trị liên vùng.

Việc di chuyển giữa các trung tâm hành chính, kinh tế mới chỉ mất vài chục phút thay vì nhiều giờ như trước sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho quản lý nhà nước, thu hút đầu tư và phát triển thị trường lao động thống nhất. Đây là yếu tố then chốt để hiện thực hóa mục tiêu “phát triển nhanh và bền vững” mà các nghị quyết của Đảng đã đề ra.

Động lực tăng trưởng và bài toán hiệu quả dài hạn của đường sắt cao tốc Bắc Nam

Từ góc độ kinh tế, đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam được kỳ vọng tạo ra hiệu ứng lan tỏa lớn. Trong ngắn hạn, dự án thúc đẩy đầu tư công, tạo việc làm và kích thích các ngành công nghiệp hỗ trợ. Trong dài hạn, lợi ích lớn nhất nằm ở việc giảm chi phí logistics, tăng tính kết nối của nền kinh tế và nâng cao năng suất lao động.

Nhiều nghiên cứu cho thấy, tại các quốc gia đã triển khai đường sắt cao tốc, giá trị gia tăng không chỉ đến từ doanh thu vận tải mà còn từ phát triển đô thị, bất động sản, dịch vụ và du lịch xung quanh các nhà ga. Nếu được quy hoạch và quản lý tốt, các ga đường sắt cao tốc ở Việt Nam có thể trở thành những “cực tăng trưởng” mới, giảm áp lực cho các đô thị lõi đang quá tải.

Ngoài tác động kinh tế, đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam còn mang ý nghĩa lớn về xã hội, môi trường và quốc phòng – an ninh. Đây là phương thức vận tải thân thiện với môi trường, góp phần giảm phát thải khí nhà kính và hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng “0” của Việt Nam vào năm 2050.

Về quốc phòng – an ninh, một trục giao thông tốc độ cao xuyên suốt đất nước giúp tăng cường khả năng cơ động, bảo đảm hậu cần và củng cố thế trận quốc phòng toàn dân trong tình hình mới – đúng với tinh thần kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế – xã hội và bảo vệ Tổ quốc.

Đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam là con đường của tương lai

Đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam không phải là dự án dành cho một nhiệm kỳ hay một giai đoạn ngắn. Đây là công trình của nhiều thế hệ, đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, quyết tâm chính trị cao và sự đồng thuận xã hội rộng rãi.

Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, khi Việt Nam đặt mục tiêu phát triển nhanh hơn, xanh hơn và bền vững hơn, tuyến đường sắt cao tốc Bắc – Nam không chỉ nối liền hai đầu đất nước, mà còn kết nối các vùng phát triển, các không gian hành chính mới và những khát vọng lớn của quốc gia.

Nếu được triển khai đúng tiến độ, hiệu quả và minh bạch, “con đường sắt” này sẽ trở thành biểu tượng cho một Việt Nam hiện đại, tự tin và sẵn sàng bước vào giai đoạn phát triển mới.

Khi nào khởi công Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam?

Báo điện tử Chính phủ ngày 29/12/2025 có bài viết "Cuối năm 2026 khởi công Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam".

Nội dung bài viết đưa theo thông báo kết luận của Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh tại cuộc họp kiểm điểm tình hình triển khai Dự án đường sắt tốc độ cao trục Bắc - Nam và Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Bài báo cho biết: "Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh yêu cầu các đơn vị thuộc Bộ khẩn trương hoàn thành báo cáo của Bộ Xây dựng về cơ chế đặc thù, phương thức đầu tư và tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư… để bảo đảm khởi công dự án đường sắt tốc độ cao vào cuối năm 2026.