Thuế thương mại điện tử bước vào giai đoạn “theo dấu dòng tiền”

Từ hậu kiểm sang kiểm soát dòng tiền số

Tại Diễn đàn Toàn cảnh Thương mại điện tử Việt Nam (VOBF) 2026 do Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) tổ chức, nhiều chuyên gia cho rằng thương mại điện tử Việt Nam đang bước qua giai đoạn “tăng trưởng bằng mọi giá” để tiến vào chu kỳ phát triển theo chiều sâu, nơi năng lực quản trị dữ liệu và khả năng tuân thủ tài chính sẽ quyết định vị thế doanh nghiệp.

Theo Chủ tịch VECOM Trần Trọng Tuyến, thương mại điện tử Việt Nam đang chuyển dịch mạnh từ tăng trưởng quy mô sang nâng cao chất lượng và chiều sâu phát triển. Ông nhận định Agentic AI sẽ trở thành động lực thay đổi lớn của thị trường khi AI không còn chỉ hỗ trợ mà bắt đầu trực tiếp tham gia vào marketing, bán hàng, chăm sóc khách hàng, logistics và quản trị doanh nghiệp, tạo ra bước ngoặt mới trong vận hành thương mại điện tử.

Theo bà Lê Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam, đặc thù của thương mại điện tử khiến việc quản lý doanh thu và nghĩa vụ thuế phức tạp hơn nhiều so với kinh doanh truyền thống khi một giao dịch có thể liên quan đồng thời tới người bán, sàn thương mại điện tử, đơn vị vận chuyển, trung gian thanh toán và nền tảng mạng xã hội.

Quản lý thuế thương mại điện tử đang chuyển sang kiểm soát dòng tiền số với nguyên tắc “dòng tiền đi đến đâu thì quản lý thuế đi đến đó”, theo bà Lê Duyên Hải. Trong môi trường số, mọi giao dịch đều để lại dữ liệu, giúp cơ quan quản lý dễ đối soát doanh thu, đặc biệt với hoạt động bán hàng qua mạng xã hội, livestream hay đa nền tảng.

Vai trò của các sàn thương mại điện tử cũng thay đổi mạnh khi không chỉ kết nối giao dịch mà còn tham gia lưu trữ dữ liệu, hỗ trợ kê khai và thực hiện nghĩa vụ thuế cho người bán.

Song song đó, dữ liệu và hóa đơn điện tử đang trở thành “hạ tầng” mới của thương mại điện tử. Quy định xuất hóa đơn cho từng giao dịch giúp tăng minh bạch nhưng cũng làm chi phí vận hành của doanh nghiệp tăng lên, nhất là với nhà bán hàng nhỏ. Vì vậy, Hội Tư vấn thuế Việt Nam đề xuất nghiên cứu cơ chế xuất hóa đơn tổng để giảm thủ tục và chi phí tuân thủ.

Agentic Commerce và cuộc tái cấu trúc thương mại điện tử

Một “điểm nóng” khác đang được ngành thuế đặc biệt chú ý là hoạt động livestream bán hàng. Theo các chuyên gia, cần phân biệt rõ thu nhập từ quảng cáo với thu nhập trực tiếp từ bán hàng để áp dụng nghĩa vụ thuế phù hợp.

Áp lực quản lý càng lớn hơn khi livestream hiện không còn đơn thuần là hoạt động bán hàng thủ công mà đang được tích hợp sâu với trí tuệ nhân tạo. Các nền tảng có sử dụng AI được yêu cầu phải công khai cơ chế vận hành, đồng thời làm rõ trách nhiệm đối với nội dung và giao dịch phát sinh.

Một trong những xu hướng đáng chú ý nhất được nhắc tới tại VOBF 2026 là sự xuất hiện của Agentic Commerce – mô hình thương mại điện tử nơi AI không còn chỉ hỗ trợ mà trực tiếp tham gia vận hành hoạt động kinh doanh.

Khác với chatbot hay công cụ tự động hóa truyền thống, Agentic AI có khả năng tự ra quyết định và phối hợp nhiều tác vụ cùng lúc. AI có thể trực tiếp tham gia marketing, chăm sóc khách hàng, quản trị dữ liệu, tối ưu logistics hay xử lý vận hành bán hàng mà không cần sự can thiệp liên tục của con người.

Theo các chuyên gia, bước chuyển này sẽ tạo ra thay đổi lớn trong cấu trúc vận hành của doanh nghiệp thương mại điện tử. Thay vì mô hình “người bán – người mua”, thị trường đang xuất hiện xu hướng “AI người bán – AI người mua”, nơi các hệ thống thuật toán có thể tự tương tác để tối ưu giao dịch.

Điều đó đồng nghĩa cạnh tranh trong thương mại điện tử tương lai sẽ không chỉ nằm ở giá hay lưu lượng truy cập, mà còn ở năng lực quản trị dữ liệu và chất lượng thuật toán vận hành.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là áp lực ngày càng lớn về tính minh bạch. Khi AI tham gia sâu vào quy trình kinh doanh, bài toán trách nhiệm dữ liệu, kiểm soát nội dung và nghĩa vụ tài chính sẽ trở nên phức tạp hơn đáng kể.

Trong bối cảnh đó, việc siết quản lý thuế không đơn thuần là tăng thu ngân sách mà phản ánh mục tiêu lớn hơn: tái cấu trúc nền kinh tế số theo hướng minh bạch và chuẩn hóa hơn.

Thực tế cho thấy thương mại điện tử Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, nơi doanh nghiệp không thể chỉ tăng trưởng bằng khuyến mại và lưu lượng truy cập, mà phải cạnh tranh bằng năng lực quản trị dữ liệu, khả năng tuân thủ và độ tin cậy tài chính.

Việc xây dựng hệ thống quản lý dựa trên dòng tiền số có thể tạo nền tảng cho một môi trường cạnh tranh công bằng hơn giữa hộ kinh doanh cá thể, người bán hàng qua mạng xã hội và doanh nghiệp chính thức.