Số hóa thủ tục xuất xứ để khai thông dòng chảy xuất khẩu

Nút thắt thủ tục và áp lực từ các tiêu chuẩn toàn cầu

Trong bối cảnh thương mại quốc tế đầy biến động, đặc biệt là khi các thị trường lớn như Hoa Kỳ áp dụng các chính sách thuế tạm thời khắt khe, chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) đã trở thành tấm vé thông hành quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Tuy nhiên, thực tế tại nhiều diễn đàn kinh tế gần đây cho thấy quy trình cấp C/O hiện nay vẫn đang là một nút thắt lớn.

Nhiều doanh nghiệp phản ánh thời gian chờ đợi để hoàn tất hồ sơ quá dài, gây ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giao hàng và uy tín với đối tác quốc tế. Bà Đỗ Thị Tuyết Trinh, Giám đốc VNP-Source, chia sẻ rằng sau nhiều thập kỷ quản lý nhà máy cho các tập đoàn lớn, bà nhận thấy việc xây dựng một quy trình ngắn gọn và minh bạch là nhu cầu cấp thiết nhất để hỗ trợ doanh nghiệp xúc tiến hồ sơ xuất khẩu.

Sự e ngại đối với thủ tục hành chính đã tạo ra một tâm lý thụ động trong cộng đồng doanh nghiệp. Thay vì chủ động xây dựng hồ sơ xuất xứ bài bản, nhiều đơn vị chỉ thực hiện khi khách hàng quốc tế quyết liệt yêu cầu để được hưởng ưu đãi thuế suất. Điều này xuất phát từ thực trạng quy trình hiện tại tiêu tốn quá nhiều nhân công và thời gian chỉ để giải quyết các chứng từ thủ công.

Các doanh nghiệp logistics nhấn mạnh rằng khối lượng công việc khổng lồ từ việc in ấn bản cứng, gõ lại thông tin tờ khai cũ đã tạo ra gánh nặng chi phí không đáng có. Khi hàng hóa bị chậm trễ tại cửa ngõ hải quan chỉ vì các vướng mắc về giấy tờ, lợi thế về chi phí sản xuất của Việt Nam sẽ bị kéo lùi bởi chi phí tuân thủ thủ tục hành chính.

Ở góc độ kiểm soát, những thách thức mang tính kỹ thuật cũng đang ngày càng gia tăng khi các quy định về xuất xứ trên toàn cầu trở nên khắt khe hơn. Đại diện Cục Hải quan đã chỉ ra thực trạng nhiều doanh nghiệp nhập khẩu linh kiện về Việt Nam nhưng chỉ thực hiện các công đoạn lắp ráp đơn giản hoặc gia công với tỷ lệ giá trị gia tăng rất thấp.

Trong những trường hợp này, hàng hóa không thể đạt tiêu chí xuất xứ Việt Nam, dẫn đến rủi ro bị từ chối cấp C/O hoặc bị áp thuế cao tại nước nhập khẩu. Điều này đòi hỏi một sự thay đổi tận gốc trong cách thức quản trị dữ liệu sản xuất để chứng minh nỗ lực thực sự của quốc gia trong việc tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm xuất khẩu.

Đột phá công nghệ và lộ trình liên thông dữ liệu

Để giải quyết bài toán nhân lực và thời gian, giải pháp ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào quy trình cấp phép đang nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ cộng đồng doanh nghiệp. Việc tích hợp AI lên các trang thông tin trực tuyến để hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện các bước hồ sơ sẽ loại bỏ sự phụ thuộc vào các cá nhân phụ trách cụ thể.

Khi quy trình được tự động hóa, doanh nghiệp có thể chủ động thao tác trên hệ thống 24/7, giúp tối ưu hóa nguồn lực và đảm bảo tính chính xác tuyệt đối của thông tin. AI không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn là bộ lọc thông minh giúp phát hiện sớm các sai sót trong hồ sơ, giảm thiểu tỷ lệ bị bác bỏ hoặc yêu cầu bổ sung nhiều lần.

Song song với ứng dụng AI, việc thiết lập sự liên thông dữ liệu chặt chẽ giữa các cơ quan Thuế, Hải quan và Bộ Công Thương được xem là giải pháp căn cơ nhất. Nếu toàn bộ dữ liệu về tờ khai nhập khẩu nguyên liệu đầu vào và thông tin thành phẩm xuất khẩu được đồng bộ hóa trên một hệ thống chung, việc truy xuất nguồn gốc hàng hóa sẽ trở nên minh bạch và tức thời.

Doanh nghiệp sẽ không còn phải ngồi in lại hàng xấp tờ khai cũ để nộp lại cho cơ quan chức năng, thay vào đó chỉ cần truy cập hệ thống và lựa chọn các dữ liệu tương ứng đã có sẵn. Giải pháp liên thông này không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ mà còn hỗ trợ công tác quản lý Nhà nước trở nên khoa học, tránh được các hiện tượng gian lận xuất xứ gây ảnh hưởng đến uy tín quốc gia.

Tại các địa bàn trọng điểm như TP.HCM, lộ trình cải cách đang được đẩy mạnh thông qua việc phân cấp quản lý. Việc Sở Công Thương được phân quyền trực tiếp duyệt các thủ tục cấp C/O từ tháng 4 năm 2026 dự kiến sẽ tạo ra cơ chế phối hợp linh hoạt hơn tại địa phương. Đây là bước đi quan trọng nhằm giảm bớt áp lực cho các cơ quan Trung ương và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho các doanh nghiệp xuất khẩu trên địa bàn.

Khi chính quyền đồng hành cùng doanh nghiệp bằng những hành động cụ thể như chuyển đổi số và đơn giản hóa thủ tục, vị thế của Việt Nam trong các cuộc đàm phán thương mại quốc tế sẽ được nâng cao rõ rệt. Sự minh bạch hóa chuỗi cung ứng chính là cơ sở then chốt để các mặt hàng thế mạnh của Việt Nam tiến xa hơn và vững chắc hơn trên bản đồ giao thương toàn cầu.