Chiến lược xuất khẩu rau quả của Đông Nam Á đang chuyển dịch sang nâng cao giá trị

Tập trung hóa chiến lược sản phẩm và thị trường mục tiêu

Thay vì chạy theo sản lượng thuần túy, trọng tâm chính sách và đầu tư đang dịch chuyển sang nâng cao giá trị gia tăng, đa dạng hóa thị trường và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Thực tiễn tại Malaysia và Việt Nam cho thấy rõ nét xu hướng chuyển dịch này.

Malaysia lựa chọn cách tiếp cận tập trung cao độ khi xác định dứa là mặt hàng nông sản chiến lược, với mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu đạt 425 triệu USD vào năm 2027. Định hướng này được đặt trong Kế hoạch Malaysia lần thứ 13 (13MP), trong đó ngành công nghiệp dứa được xác định là một trong những lĩnh vực ưu tiên đầu tư và ứng dụng công nghệ hiện đại.

Thay vì phát triển dàn trải nhiều loại cây trồng, Malaysia tập trung vào giống dứa MD2, loại dứa cao cấp có hương vị ổn định, thời gian bảo quản dài và phù hợp với vận chuyển đường dài. Việc lựa chọn giống cây trồng cho thấy tư duy tiếp cận thị trường xuất khẩu ngay từ khâu sản xuất, nhằm đáp ứng yêu cầu của các thị trường tiêu chuẩn cao.

Một điểm nhấn quan trọng là việc ứng dụng công nghệ trong quản lý sản xuất. Hội đồng Công nghiệp Dứa Malaysia đã đề xuất triển khai vệ tinh giám sát cây trồng để theo dõi chính xác quá trình sinh trưởng, năng suất và chất lượng dứa. Song song với đó, gần 291 triệu Ringgit, gấp đôi giai đoạn trước, được đề xuất đầu tư cho đổi mới sáng tạo và hoàn thiện chuỗi cung ứng dứa. Theo các tính toán, việc áp dụng các phương pháp quản lý nông trại hiện đại có thể giúp người trồng đạt mức thu nhập tiềm năng khoảng 9.000 Ringgit, tương đương gần 1.915 USD trên mỗi ha mỗi tháng, qua đó nâng cao hiệu quả kinh tế của ngành hàng.

Cùng với sản xuất, Malaysia đẩy mạnh đầu tư vào hạ tầng chế biến công nghệ cao thông qua việc xây dựng các Trung tâm Thu gom, Chế biến và Đóng gói. Các trung tâm này cho phép sản xuất dứa đóng hộp, nước ép và các sản phẩm giá trị gia tăng khác, thay vì chỉ xuất khẩu trái tươi. Cách làm này giúp kéo dài vòng đời sản phẩm, giảm rủi ro thời vụ và tăng khả năng thích ứng với biến động thị trường.

Ở khâu logistics, việc tận dụng lợi thế vị trí của bang Selangor, nơi gần sân bay quốc tế và cảng biển, cho phép Malaysia tối ưu hóa quy trình vận chuyển, bảo đảm chất lượng dứa tươi khi xuất khẩu sang các thị trường xa như Pháp và Niu Di Lân. Đây là điều kiện quan trọng để chinh phục các thị trường có yêu cầu khắt khe về chất lượng và độ ổn định của chuỗi cung ứng.

Đa dạng hóa và nâng cao chất lượng để mở rộng dư địa tăng trưởng

Khác với cách tiếp cận tập trung vào một mặt hàng, Việt Nam lựa chọn chiến lược đa dạng hóa trên nền tảng nâng cao chất lượng. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam đạt mức kỷ lục 8,56 tỷ USD, tăng 19,8% so với năm trước. Trên cơ sở đó, mục tiêu 9–10 tỷ USD cho năm 2026 phản ánh kỳ vọng tăng trưởng tiếp tục được duy trì nhờ sự chuyển dịch về chất, không chỉ về lượng.

Một trong những động lực quan trọng là sự gia tăng tỷ trọng rau quả chế biến, hiện chiếm hơn 30% cơ cấu xuất khẩu. Phân khúc này giúp ngành hàng giảm áp lực thời vụ, ổn định dòng tiền và gia tăng giá trị trên mỗi đơn vị sản phẩm. Đồng thời, Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển dịch từ xuất khẩu tiểu ngạch sang chính ngạch, đặc biệt với thị trường Trung Quốc thông qua các nghị định thư đối với sầu riêng đông lạnh và dừa tươi. Việc chính ngạch hóa giúp trị giá đơn hàng ổn định hơn và giảm rủi ro trong giao thương biên mậu.

Ở chiều mở rộng thị trường, Việt Nam ghi nhận mức tăng trưởng xuất khẩu sang EU lên tới 58%, nhờ tận dụng ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do và tập trung vào các sản phẩm đạt chứng nhận hữu cơ hoặc GlobalGAP. Tại Hoa Kỳ, các mặt hàng như dừa tươi, bưởi và xoài giúp thị phần của Việt Nam tăng từ 0,99% lên 1,49%, cho thấy dư địa còn lớn tại các thị trường tiêu chuẩn cao.

Trong cơ cấu mặt hàng, sầu riêng nổi lên là sản phẩm chủ lực với kim ngạch 3,86 tỷ USD, chiếm hơn 45% tổng trị giá xuất khẩu rau quả. Việc mở rộng mã số vùng trồng và đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của các thị trường khó tính đã biến sầu riêng từ lợi thế tự nhiên thành mặt hàng có giá trị cao trong chuỗi xuất khẩu.

Dù lựa chọn các hướng đi khác nhau, Malaysia và Việt Nam đều có những điểm hội tụ rõ rệt. Cả hai đều nỗ lực giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất, đầu tư vào logistics và chuỗi cung ứng lạnh, đồng thời thích ứng với xu hướng tiêu dùng xanh, ưu tiên sản phẩm có lợi cho sức khỏe và nguồn gốc bền vững.

Chiến lược xuất khẩu rau quả của Đông Nam Á đang cho thấy sự chuyển mình từ tư duy tăng trưởng theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu. Việc kết hợp giữa công nghệ, chế biến sâu và đa dạng hóa thị trường không chỉ mở rộng dư địa tăng trưởng kim ngạch mà còn giúp các ngành hàng nông sản từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đây chính là nền tảng để xuất khẩu rau quả của khu vực phát triển bền vững trong trung và dài hạn.