Tái cơ cấu xuất khẩu từ con số kỷ lục đến giá trị thực chất

Những cột mốc mang tính bước ngoặt và dư địa tăng trưởng

Nhìn lại bức tranh kinh tế năm 2025, hoạt động xuất khẩu đã chứng minh vai trò là một trong ba trụ cột tăng trưởng quan trọng nhất của Việt Nam. Dù bối cảnh toàn cầu đầy biến động với những chính sách thương mại bất định, kim ngạch xuất khẩu vẫn xác lập kỷ lục mới khi chạm mốc 475,06 tỷ USD. Với mức tăng trưởng 17%, đây là con số ấn tượng nhất trong giai đoạn 2021-2025, chỉ đứng sau sự bùng nổ của năm 2021 và vượt xa kế hoạch 12% đề ra ban đầu.

Sự thăng hoa này không đến từ may mắn mà là kết quả của một quá trình thích ứng bền bỉ. Số liệu từ Cục Thống kê cho thấy đã có 8 nhóm hàng xuất khẩu vượt ngưỡng 10 tỷ USD. Điều này không chỉ phản ánh quy mô sản xuất mở rộng mà còn minh chứng cho sự tham gia ngày càng sâu của hàng hóa nội địa vào chuỗi giá trị toàn cầu. Điểm sáng rực rỡ nhất chính là nhóm ngành nông, lâm, thủy sản.

Khi các ngành công nghiệp truyền thống gặp khó, nông sản đã vươn lên thành trụ đỡ kinh tế vững chắc. Những con số như cà phê tăng 58%, hạt tiêu tăng hơn 26% hay hạt điều tăng hơn 20% đã vẽ nên một diện mạo mới cho nông nghiệp Việt Nam: hiện đại hơn, chuẩn mực hơn và giá trị hơn.

Bước sang năm 2026, đà tăng trưởng này được dự báo sẽ tiếp tục duy trì nhờ sự phục hồi của nhu cầu tiêu dùng và đầu tư tại các thị trường lớn. Các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đang thẩm thấu sâu vào nền kinh tế, giúp doanh nghiệp đa dạng hóa đối tác và giảm bớt rủi ro từ các thị trường truyền thống.

Năng lực sản xuất trong nước, đặc biệt là khu vực chế biến chế tạo, đang được cải thiện đáng kể về mặt kỹ thuật và khả năng truy xuất nguồn gốc. Đây chính là những tiền đề quan trọng để xuất khẩu không chỉ là cuộc đua về số lượng mà bắt đầu chuyển dịch sang cuộc chơi về chất lượng và tiêu chuẩn.

Hóa giải áp lực nội tại để bứt phá giá trị gia tăng

Tuy nhiên, phía sau những con số hào nhoáng là những nút thắt cần tháo gỡ nếu muốn xuất khẩu trở thành động lực dài hạn. Một thực tế tồn tại bấy lâu nay là sự phụ thuộc lớn vào khu vực có vốn đầu tư nước ngoài FDI.

Sự liên kết giữa doanh nghiệp nội địa và khối FDI vẫn còn lỏng lẻo, khiến tính lan tỏa về công nghệ và quản trị chưa đạt kỳ vọng. Phần lớn hàng xuất khẩu vẫn nằm ở phân khúc hạ nguồn với giá trị gia tăng thấp, chủ yếu dựa trên lợi thế nhân công và tài nguyên sẵn có.

Để gia tăng giá trị xuất khẩu trong năm 2026 và những năm tiếp theo, yêu cầu cấp thiết là phải thay đổi tư duy từ sản xuất thuê sang làm chủ thương hiệu. Chúng ta không thể mãi hài lòng với vị thế gia công hay lắp ráp.

Việc đẩy mạnh tỷ lệ nội địa hóa và phát triển công nghiệp hỗ trợ phải được coi là chiến lược sống còn. Khi doanh nghiệp nội địa tự chủ được nguồn nguyên liệu và linh kiện, biên lợi nhuận sẽ được cải thiện đáng kể, đồng thời giảm thiểu rủi ro từ sự đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bên cạnh đó, xu hướng xanh hóa thương mại đang trở thành luật chơi bắt buộc tại các thị trường khắt khe như EU, Mỹ hay Nhật Bản. Các rào cản về tiêu chuẩn môi trường, lao động và phát thải carbon không còn là khuyến nghị mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để hàng hóa được thông quan.

Tái cơ cấu lúc này chính là đầu tư vào đổi mới công nghệ, áp dụng kinh tế tuần hoàn và đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững. Chỉ khi hàng hóa Việt Nam gắn liền với nhãn xanh và trách nhiệm xã hội, giá trị xuất khẩu mới thực sự bền vững.

Việc mở rộng sang các thị trường mới nổi như châu Phi, Nam Á hay Mỹ Latinh cũng cần được đẩy mạnh để giảm bớt sự phụ thuộc vào một vài thị trường chủ lực. Đây là cách để doanh nghiệp Việt Nam tự bảo vệ mình trước những biến động địa chính trị phức tạp.

Xuất khẩu năm 2026 không chỉ dừng lại ở việc phá vỡ những kỷ lục kim ngạch mới, mà phải là năm của sự chuyển mình mạnh mẽ về chất. Đó là lộ trình đưa Việt Nam từ một quốc gia xuất khẩu số lượng lớn thành một mắt xích quan trọng, có giá trị cao và không thể thay thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.