Ngành lúa gạo tăng giá trị, giảm phát thải

Áp lực từ thị trường truyền thống

Ngành lúa gạo Việt Nam bước vào những tháng đầu năm 2026 với những con số xuất khẩu ấn tượng nhưng cũng đầy thách thức về mặt giá trị thực tế. Theo số liệu tổng hợp từ Cục Hải quan, chỉ trong nửa đầu tháng 2/2026, cả nước đã xuất khẩu thành công hơn 484.000 tấn gạo, mang về kim ngạch 218,9 triệu USD.

Tuy nhiên, một tín hiệu đáng lo ngại đã xuất hiện từ trước đó: dù sản lượng xuất khẩu tháng 1/2026 tăng tới 19% so với tháng cuối năm 2025, nhưng trị giá kim ngạch lại sụt giảm 4,61%. Điều này đã đẩy mức giá xuất khẩu bình quân rơi xuống ngưỡng 452 USD/tấn, cho thấy áp lực cạnh tranh về giá đang ngày càng khốc liệt.

Nghịch lý cung tăng - giá giảm càng trở nên rõ nét hơn khi Philippines, thị trường tiêu thụ chiến lược chiếm hơn 50% tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam, đưa ra thông báo cắt giảm mạnh quy mô nhập khẩu. Cụ thể, trong giai đoạn tháng 3 và tháng 4/2026, quốc gia này dự kiến hạn chế lượng gạo nhập về chỉ còn khoảng 150.000 tấn mỗi tháng, thay vì mức bình quân 400.000 tấn như trước đây.

Động thái này nhằm bảo hộ nông dân Philippines khi bước vào cao điểm thu hoạch vụ chính, đồng thời là một phần trong chiến lược kiểm soát nguồn cung nội địa năm 2026 của họ.

Việc thị trường chủ lực siết đầu ra đúng vào thời điểm vụ Đông Xuân 2025-2026 tại Đồng bằng sông Cửu Long bước vào giai đoạn thu hoạch rộ đang đặt áp lực nặng nề lên giá lúa gạo trong nước. Khi nguồn cung nội địa dồi dào gặp phải sự thu hẹp đột ngột từ phía cầu, rủi ro giá lúa sụt giảm cục bộ là điều hiện hữu.

Thực tế này là hồi chuông cảnh báo cho thấy việc phụ thuộc quá lớn vào phân khúc gạo phổ thông và một vài thị trường truyền thống khiến ngành lúa gạo Việt Nam luôn ở thế bị động trước các biến động chính sách ngoại bang.

Để thoát khỏi vòng xoáy này, các doanh nghiệp và cơ quan quản lý buộc phải nhìn nhận lại cấu trúc ngành hàng. Bài toán đặt ra không còn là xuất khẩu bao nhiêu tấn, mà là xuất khẩu loại gạo gì để có thể thâm nhập vào những phân khúc cao cấp hơn, nơi mà yếu tố bền vững và phát thải thấp đang dần trở thành tiêu chuẩn bắt buộc thay vì chỉ là lời khuyến khích.

Nâng tầm thương hiệu quốc gia

Trước những nghịch lý và sức ép từ thị trường quốc tế, Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, giảm phát thải tại Đồng bằng sông Cửu Long đang được xem là lời giải căn cơ và mang tính đột phá cho tương lai ngành lúa gạo Việt Nam.

Ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), nhấn mạnh rằng Việt Nam đang đi đầu thế giới về quy mô triển khai sản xuất lúa gạo giảm phát thải. Trong khi nhiều quốc gia khác mới chỉ dừng lại ở các mô hình thí điểm vài nghìn hecta, Việt Nam đã nâng tầm thành định hướng chiến lược quốc gia gắn liền với cam kết trung hòa carbon.

Sản phẩm cuối cùng của chuỗi giá trị này chính là nhãn hiệu Gạo Việt xanh là một chứng chỉ được ví như "tấm hộ chiếu" quyền lực giúp hạt gạo Việt bước qua những rào cản kỹ thuật khắt khe nhất của các thị trường khó tính như Liên minh Châu Âu (EU) hay Bắc Mỹ.

Để đạt được nhãn hiệu này, hạt gạo không chỉ cần đảm bảo năng suất mà phải hội tụ đủ các tiêu chí: an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc rõ ràng và đặc biệt là kiểm soát chặt chẽ dư lượng thuốc bảo vệ thực vật cùng mức độ phát thải khí nhà kính trong suốt quá trình canh tác.

Thống kê đến tháng 11/2025 cho thấy, đã có khoảng 70.000 tấn gạo Việt Nam được chính thức dán nhãn Gạo Việt xanh, phát thải thấp. Mặc dù con số này còn khiêm tốn so với tổng sản lượng xuất khẩu hàng triệu tấn, nhưng tốc độ tăng trưởng và sự hưởng ứng của cộng đồng doanh nghiệp là minh chứng cho thấy niềm tin vào hướng đi mới đang ngày càng vững chắc.

Tuy nhiên, ở góc độ doanh nghiệp, hành trình chuyển đổi này không hề đơn giản. Đại diện Tập đoàn Lộc Trời chia sẻ rằng việc triển khai mô hình canh tác giảm phát thải theo chuỗi khép kín từ khâu chọn giống, cung ứng vật tư đầu vào đến thu mua, chế biến, đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu rất lớn.

Các khoản chi cho công nghệ quản lý nước (ngập khô xen kẽ), hệ thống giám sát phát thải số hóa và đào tạo nông dân thay đổi thói quen canh tác truyền thống là những thách thức về mặt tài chính. Thế nhưng, cái lợi dài hạn là vô giá hạt gạo được nâng tầm giá trị, giảm bớt áp lực cạnh tranh về giá và quan trọng nhất là tạo ra sự trung thành của khách hàng quốc tế đối với thương hiệu gạo bền vững từ Việt Nam.

Việc chuẩn hóa quy trình sản xuất theo hướng xanh hóa giúp doanh nghiệp chuyển từ thế bị động chạy theo các rào cản kỹ thuật sang thế chủ động dẫn dắt thị trường. Trong cơn bão điều chỉnh chính sách của các nước nhập khẩu như Philippines hiện nay, những doanh nghiệp sở hữu sản phẩm Gạo Việt xanh sẽ có khả năng linh hoạt chuyển hướng sang các thị trường ngách có giá trị gia tăng cao, giúp duy trì thanh khoản và biên lợi nhuận ổn định.

Rõ ràng, việc hoàn thiện cơ chế và thúc đẩy sản xuất gạo phát thải thấp không chỉ là giải pháp tình thế để cứu vãn giá lúa khi thị trường biến động, mà là nền tảng cho một chu kỳ phát triển bền vững hơn.

Khi Gạo Việt xanh trở thành nhận diện thương hiệu quốc gia, hạt gạo Việt Nam không chỉ đơn thuần là lương thực, mà còn là biểu tượng của một nền nông nghiệp trách nhiệm, sẵn sàng đồng hành cùng thế giới trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Đây chính là con đường ngắn nhất để đưa nông sản Việt vươn tầm và giữ vững vị thế trên bản đồ nông sản toàn cầu.