Doanh nghiệp xuất khẩu thép tìm cách vượt khó

Áp lực kép từ cạnh tranh giá và rào cản thương mại

Dù tổng sản lượng thép xuất khẩu đạt 5,66 triệu tấn, nhưng đã giảm 13% so với cùng kỳ. Đặc biệt, kim ngạch giảm sâu hơn, tới 22,5%, cho thấy cuộc chiến giá cả đã làm xói mòn lợi nhuận nghiêm trọng. Nguyên nhân không chỉ đến từ tình trạng dư cung toàn cầu và giá thép quốc tế sụt giảm, mà còn từ sự gia tăng đáng kể của làn sóng bảo hộ thương mại.

Đỉnh điểm của khó chồng khó chính là thông báo khởi xướng điều tra chống bán phá giá (AD) từ Ủy ban Châu Âu (EC) vào tháng 9/2025 đối với một số sản phẩm thép cuộn cán nguội của Việt Nam, cùng với Ấn Độ, Nhật Bản, Đài Loan và Thổ Nhĩ Kỳ.

Sự kiện này không chỉ đơn thuần là một rào cản pháp lý, mà còn là hồi chuông cảnh tỉnh, buộc các doanh nghiệp phải nhìn thẳng vào những điểm yếu cố hữu và thay đổi chiến lược kinh doanh.

Xuất khẩu thép của Việt Nam đang chịu áp lực kép từ cả yếu tố kinh tế vĩ mô và chính sách thương mại quốc tế. Thị trường thép toàn cầu đang đối mặt với tình trạng dư thừa nguồn cung kéo dài, đẩy giá thép liên tục sụt giảm. Để giữ chân thị phần tại các thị trường chủ lực, nhiều doanh nghiệp Việt Nam buộc phải giảm giá thành, dẫn đến sự sụt giảm mạnh về kim ngạch.

Bên cạnh cuộc chiến giá, làn sóng phòng vệ thương mại (PVTM) đã trở thành một thách thức mang tính hệ thống. EU là một thị trường xuất khẩu quan trọng và có tiêu chuẩn cao đang ngày càng siết chặt các biện pháp PVTM. Vụ việc thép cuộn cán nguội chỉ là bước tiếp theo sau nhiều vụ điều tra khác.

Trước đó, EC đã áp thuế chống bán phá giá tạm thời 12,1% với một số loại thép cán nóng từ Việt Nam. Những quyết định này tạo ra một tiền lệ bất lợi, làm tăng rủi ro pháp lý và chi phí kinh doanh cho các lô hàng.

Các biện pháp PVTM, được khởi xướng bởi các hiệp hội thép tại nước nhập khẩu như Eurofer, không chỉ làm tăng chi phí đầu vào thông qua thuế suất mà còn tạo ra một rào cản tâm lý lớn, khiến các nhà nhập khẩu e ngại khi mua hàng từ Việt Nam.

Vụ điều tra chống bán phá giá của EC đặt doanh nghiệp Việt Nam vào một tình thế phức tạp, đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Các doanh nghiệp thép bị điều tra phải hợp tác đầy đủ và toàn diện với EC.

Điều này bao gồm việc cung cấp hàng ngàn tài liệu, dữ liệu về chi phí sản xuất, giá bán nội địa, giá bán xuất khẩu và mối quan hệ giữa các bên liên quan theo đúng thể thức và thời hạn quy định. Giai đoạn điều tra bán phá giá kéo dài gần một năm (từ 01/7/2024 đến 30/6/2025), tiêu tốn một lượng lớn nguồn lực và thời gian của doanh nghiệp.

Đáng chú ý, trong thông báo điều tra, EC còn đề cập đến cáo buộc về can thiệp giá nguyên liệu đầu vào. Đây là một khía cạnh pháp lý phức tạp. Để bảo vệ quyền lợi, doanh nghiệp cần chuẩn bị hồ sơ pháp lý vững chắc, chứng minh rằng giá thành sản xuất được xác định theo cơ chế thị trường, không chịu sự can thiệp làm sai lệch.

Bất kỳ sự thiếu sót hoặc chậm trễ nào cũng có thể dẫn đến việc EC sử dụng "dữ liệu sẵn có" (AFA - Available Facts) của bên yêu cầu, thường là Hiệp hội Thép Châu Âu, để đưa ra mức thuế chống bán phá giá bất lợi nhất.

Sự hỗ trợ kịp thời từ Cục Phòng vệ Thương mại và sự phối hợp đồng bộ của Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA) là yếu tố then chốt để các doanh nghiệp có thể vượt qua giai đoạn này.

Chuyển mình từ số lượng sang chất lượng và bền vững

Trong bối cảnh khó chồng khó, các chuyên gia nhận định, đáy của chu kỳ suy giảm ngành thép đã được xác lập, và ngành này sẽ dần đi lên. Tuy nhiên, sự đi lên này phải được xây dựng trên một nền tảng mới, không thể dựa vào chiến lược tăng trưởng nóng và xuất khẩu hàng hóa cơ bản.

Để giảm thiểu rủi ro bị áp thuế chống bán phá giá, các doanh nghiệp phải chủ động tái cấu trúc sản xuất theo hướng hiện đại hóa công nghệ, giảm thiểu chi phí ẩn và tăng cường năng suất lao động.

Trọng tâm phải chuyển từ sản xuất thép thô sang thép giá trị cao, thép hợp kim hoặc các sản phẩm chế biến sâu có hàm lượng công nghệ cao. Những sản phẩm này khó bị thay thế và ít bị ảnh hưởng bởi các biện pháp PVTM đối với hàng hóa cơ bản.

Bên cạnh đó, xu hướng bảo hộ thương mại hiện nay không chỉ dừng lại ở giá cả mà còn mở rộng sang các tiêu chuẩn về môi trường và xã hội. Các cơ chế như Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của EU sẽ sớm trở thành rào cản mới.

Do đó, việc chuyển đổi xanh (giảm phát thải carbon) và đáp ứng các tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) là điều kiện tiên quyết để thép Việt Nam có thể tiếp tục hiện diện và phát triển bền vững tại các thị trường cao cấp.

Trong ngắn hạn, khi thị trường xuất khẩu lớn gia tăng rào cản, việc phát triển và ổn định thị trường nội địa thông qua các dự án đầu tư công, xây dựng cơ sở hạ tầng là một giải pháp giảm thiểu rủi ro. Đồng thời, doanh nghiệp cần tìm kiếm và mở rộng sang các thị trường tiềm năng khác, tận dụng triệt để các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) mà Việt Nam đã ký kết.

Thực trạng khó chồng khó đang đẩy ngành thép Việt Nam vào một ngã rẽ quan trọng. Để thoát khỏi vòng luẩn quẩn của cuộc chiến giá cả và các biện pháp phòng vệ thương mại, các doanh nghiệp thép Việt Nam cần phải chuyển đổi tư duy là đặt chất lượng, công nghệ và tính bền vững lên hàng đầu.