Chuyển đổi số tăng nội lực cho hợp tác xã

Trong kỷ nguyên số và bối cảnh toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng, chuyển đổi số không còn là khuyến nghị, mà là điều kiện bắt buộc để các hợp tác xã (HTX) Việt Nam duy trì năng lực cạnh tranh. Nếu không nhanh chóng thích ứng, HTX có thể tụt hậu ngay trên sân nhà và bị loại khỏi chuỗi giá trị toàn cầu.

Đây không phải nhận định mới, nhưng được đặt ra cấp thiết hơn bao giờ hết tại Tọa đàm “Chuyển đổi số là động lực để HTX hội nhập quốc tế” do Liên minh HTX Việt Nam tổ chức mới đây. Những phân tích tại Tọa đàm cho thấy rõ ràng, con đường hội nhập của HTX sẽ rất hẹp, nếu không được mở rộng bằng công nghệ và dữ liệu.

Sự đòi hỏi từ thị trường quốc tế ngày nay không chỉ nằm ở chất lượng sản phẩm, mà còn ở tính minh bạch, khả năng truy xuất nguồn gốc, và tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường - xã hội - quản trị (ESG). Đây là xu thế không thể đảo ngược, nhất là khi các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản... đã đưa ra hàng rào kỹ thuật số và môi trường khắt khe.

Hiện nay, cả nước có hơn 28.000 hợp tác xã hơn 100 liên hiệp hợp tác xã và khoảng 100.000 tổ hợp tác, trong đó, hợp tác xã nông nghiệp chiếm khoảng 66%.

Trong khi đó, tại Nghị quyết số 20-NQ/TW, Trung ương đã đặt ra mục tiêu đến năm 2030 sẽ có 45.000 hợp tác xã với 8 triệu thành viên; 340 liên hiệp hợp tác xã với 1.700 hợp tác xã thành viên trong đó có trên 5.000 hợp tác xã ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất, tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp. Đến năm 2045, các tổ chức kinh tế tập thể đều áp dụng công nghệ, nhất là chuyển đổi số vào hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ.

Trong 20 năm qua, chính sách, pháp luật về kinh tế hợp tác, hợp tác xã được Đảng, Nhà nước quan tâm xây dựng, hoàn thiện phù hợp với từng giai đoạn phát triển. Theo đó, nhiều văn bản quan trọng mang tính chiến lược đã được ban hành như là bệ đỡ để giúp các hợp tác xã phát triển.

Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình hỗ trợ chuyển đổi số trong doanh nghiệp hợp tác xã và hộ kinh doanh giai đoạn 2021-2025 nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số...

Việc hoàn thiện thể chế khu vực kinh tế tập thể, hợp tác xã đã tạo ra chuyển biến tích cực về chất và lượng. Về cơ bản, khắc phục tình trạng yếu kém kéo dài, tận dụng và khai thác được dư địa, tiềm năng, không gian phát triển, từng bước khẳng định vị trí, vai trò của một trong những thành phần kinh tế nền tảng trong nền kinh tế quốc dân.

Nhiều hợp tác xã đổi mới cơ sở vật chất nhằm nâng cao hiệu quả, chất lượng sản xuất, tiếp cận chuyển đổi theo mô hình hợp tác xã kiểu mới, linh hoạt, ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, thích ứng với nhu cầu thị trường.

Chuyển đổi số trở thành công cụ quan trọng để phát triển và chuyển đổi mô hình kinh tế hợp tác xã một cách linh hoạt, phù hợp, đạt hiệu quả cao, tiết giảm chi phí, tối ưu nguồn lực; góp phần thay đổi phương thức sản xuất, giải phóng tối đa sức lao động, gia tăng giá trị sản phẩm, giúp các hợp tác xã tiếp cận nhanh với thị trường và gắn với chuỗi giá trị.

Theo bà Cao Xuân Thu Vân - Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam, nếu nông sản không có dữ liệu về quy trình canh tác, không gắn với hệ thống truy xuất số hóa, thì gần như không còn cơ hội để tiếp cận người tiêu dùng thế giới.

Ở góc độ chính sách, Nhà nước cũng đang thúc đẩy 2 chương trình song hành gồm chuyển đổi số quốc gia đến 2025, tầm nhìn 2030 và chiến lược tăng trưởng xanh. Điều này tạo cơ hội, nhưng cũng đặt ra trách nhiệm buộc HTX phải chuyển mình theo định hướng phát triển bền vững.

Dù đã có những mô hình HTX ứng dụng số thành công, thực tế cho thấy số lượng này vẫn còn rất khiêm tốn. Theo ông Mai Quang Vinh - Chủ tịch Liên hiệp HTX Kinh tế số Việt Nam, các HTX đang gặp phải “bộ ba rào cản” lớn như: Công nghệ - hạ tầng; tư duy - văn hóa dữ liệu; nguồn lực - hỗ trợ chính sách…

“Nhiều HTX chưa có thiết bị phù hợp, mạng Internet yếu, thiếu phần mềm quản trị chuyên biệt. Thói quen sản xuất thủ công, ngại ghi chép, thiếu kỹ năng số khiến HTX khó tiếp cận các công cụ kỹ thuật mới. Ngoài ra, chúng ta vẫn còn thiếu vốn đầu tư, nhân lực trẻ khan hiếm, còn lúng túng trong tiếp cận chính sách”, ông Mai Quang Vinh nêu rõ thực trạng.

Theo các chuyên gia, hiện nay, HTX vẫn hoạt động ở quy mô nhỏ, năng lực tài chính hạn chế. Điều này tạo ra một "điểm nghẽn kép" vừa thiếu nguồn lực để khởi động, vừa thiếu dòng tiền để duy trì và mở rộng. Việc đầu tư vào hạ tầng công nghệ, phần mềm quản trị, đào tạo nhân lực, hay chỉ đơn giản là duy trì kết nối mạng ổn định cũng là gánh nặng với nhiều HTX, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa.

Phân tích từ Tọa đàm cho thấy, để HTX chuyển đổi thành công, cần có sự dẫn dắt và phối hợp 3 chiều: Nhà nước - HTX - doanh nghiệp công nghệ. Trong đó, về phía Nhà nước cần xây dựng nền tảng dùng chung, như phần mềm kế toán HTX, hệ thống truy xuất nguồn gốc, cổng quản lý HTX số... để tiết kiệm chi phí đầu vào. Cùng với đó là chính sách tín dụng công nghệ, miễn/giảm thuế cho đầu tư số hóa và đào tạo nhân lực.

Về phía HTX cần tự đổi mới từ bên trong, bắt đầu từ việc thay đổi thói quen quản lý, học hỏi kỹ năng số cơ bản và sẵn sàng hợp tác với doanh nghiệp cung cấp giải pháp công nghệ. “Nếu không biết ghi thì hãy nói công nghệ có thể chuyển lời nói thành văn bản. Vấn đề là dám bắt đầu”, bà Vân nhấn mạnh.

Về phía tổ chức trung gian như Liên minh HTX cần phát huy vai trò là cầu nối giữa HTX và doanh nghiệp công nghệ, thị trường tiêu thụ và cơ quan quản lý. Các mô hình thành công cần được lan tỏa mạnh mẽ…

Một xu hướng đặc biệt được các chuyên gia đề xuất là sự gắn kết giữa chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Từ năm 2027, nhiều thị trường quốc tế sẽ yêu cầu sản phẩm phải có chứng chỉ carbon, chỉ số phát thải, truy xuất cả chuỗi giá trị theo tiêu chuẩn ESG. Nếu không chuẩn bị từ bây giờ, HTX Việt sẽ bị loại khỏi cuộc chơi toàn cầu.

Chuyển đổi số đối với hợp tác xã không chỉ là chuyện cài phần mềm hay mua thêm máy móc. Đó là cả một quá trình thay đổi cách nghĩ, cách làm từ tổ chức lại sản xuất, quản lý hiệu quả hơn, đến việc nâng cao năng lực điều hành để bắt kịp với xu thế mới.

Đây là con đường dài, cần sự kiên trì và từng bước thích nghi. Nhưng nếu không bắt đầu ngay từ bây giờ, các HTX sẽ dần tụt lại phía sau, không chỉ trong cuộc cạnh tranh với hàng hóa nước ngoài mà còn ngay trên chính sân nhà.