Luật Hợp tác xã 2023 được kỳ vọng tạo hướng đi mới cho kinh tế tập thể

Kinh tế tập thể là một thành phần kinh tế quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, do đó, phát triển kinh tế tập thể là xu thế tất yếu khách quan và là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị. Với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước Việt Nam, trong những năm qua, số lượng hợp tác xã không ngừng tăng lên, doanh thu và thu nhập của thành viên, người lao động trong hợp tác xã dần được cải thiện, giúp nâng cao đời sống kinh tế hộ thành viên, góp phần thực hiện xoá đói giảm nghèo, ổn định an ninh, chính trị cho xã hội. Bên cạnh đó, để tạo thuận lợi cho hợp tác xã phát triền, Luật Hợp tác xã đã qua 3 lần ban hành, sửa đổi, bổ sung vào các năm 1996, 2003 và 2012. Từ đó, tạo ra hành lang pháp lý quan trọng phát triển các hợp tác xã tại Việt Nam và tiếp cận gần hơn với bản chất, giá trị, nguyên tắc của hợp tác xã trên thế giới.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển khu vực kinh tế tập thể tại Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh những khó khăn nội tại của các tổ chức kinh tế tập thể, như điều kiện kinh tế - xã hội của thành viên thấp, trình độ, năng lực của đội ngũ cán bộ đa số còn yếu, cơ sở hạ tầng, vật chất, kỹ thuật của hợp tác xã nghèo nàn; các chính sách của nhà nước về cơ bản chưa hỗ trợ được nhiều cho các hợp tác xã; các hợp tác xã gặp khó khăn trong tiếp cận các chính sách về vốn, đất đai, về khoa học công nghệ, thị trường... Các thách thức này đặt ra yêu cầu, đòi hỏi bức thiết đối với khu vực kinh tế tập thể.

Cụ thể, theo các chuyên gia kinh tế,  một trong những khó khăn của hợp tác xã ở Việt Nam là chính sách tiếp cận tín dụng và khoa học công nghệ. Hiện nay, các ngân hàng chỉ cho hợp tác xã vay theo hình thức thế chấp tài sản, chưa thực hiện theo hình thức tín chấp. Chính sách tiếp cận nguồn vốn hỗ trợ còn phức tạp khiến việc mở rộng sản xuất, áp dụng công nghệ hiện đại, thuê đất cũng như xây dựng trụ sở của hợp tác xã còn gặp nhiều khó khăn.

Chính vì vậy, việc Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15 có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2024 thay thế Luật Hợp tác xã số 23/2012/QH13 thông qua vào ngày 20/6/2023 tại Kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa XV được kỳ vọng sẽ khắc phục những bất cập, hạn chế và đáp ứng được yêu cầu, đòi hỏi của sự phát triển.

Cụ thể, Luật đã bổ sung phân loại thành viên chính thức, thành viên liên kết góp vốn và liên kết không góp vốn nhằm tạo điều kiện cho nhà đầu tư, doanh nghiệp, tổ chức khác, cá chuyên gia có thể tham gia góp vốn, góp sức lao động, liên kết sản xuất, kinh doanh để cùng phát triển hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã. Quy định cụ thể 7 nguyên tắc mang tính bản chất hợp tác xã được Liên minh Hợp tác xã quốc tế đưa ra.

Luật bổ sung quy định Quỹ chung không chia là nguồn hình thành tài sản chung không chia mang tính đặc thù. Đây cũng là nguyên tắc số 3 của Liên minh Hợp tác xã quốc tế. Quy định cụ thể mức trích lập Quỹ tối thiểu từ thu nhập của giao dịch bên ngoài là 5% đối với hợp tác xã, 10% đối với liên hiệp hợp tác xã, nhằm bảo đảm quỹ chung không chia, tài sản chung không chia không ngừng phát triển, thu hút cá nhân, tổ chức tham gia vào hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã. Việc quản lý, sử dụng quỹ chung không chia và tài sản chung không chia được quy định tạo thuận lợi hơn để giúp hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã có điều kiện đầu tư, tái đầu tư phát triển quỹ chung không chia, tài sản chung không chia một cách hiệu quả.

Đồng thời, Luật trao quyền cho hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã tự quyết định việc cung ứng sản phẩm, dịch vụ ra bên ngoài sau khi đáp ứng đầy đủ nhu cầu của thành viên, phát triển thị trường bình đẳng như các loại hình doanh nghiệp khác. Quy định tăng tỷ lệ vốn góp tối đa của thành viên chính thức lên 30% vốn điều lệ đối với hợp tác xã, 40% vốn điều lệ đối với liên hiệp hợp tác xã. Thành viên có thể góp vốn bằng nhiều hình thức, thông qua hợp đồng mà không phải chuyển quyền sở hữu, quyền sử dụng đất cho hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã nhằm tạo điều kiện tập trung đất đai từ thành viên, hình thành sản xuất quy mô lớn.

So với Luật Hợp tác xã năm 2012, Luật năm 2023 đã thiết kế một Chương về tổ hợp tác. Các tổ hợp tác khi góp vốn và hợp đồng hợp tác không xác định thời hạn hoặc có thời hạn từ 12 tháng trở lên phải đăng ký tại cơ quan đăng ký kinh doanh để thống nhất quản lý nhà nước và áp dụng chính sách hỗ trợ cho tổ hợp tác. Luật bổ sung chính sách hỗ trợ chuyển đổi tổ hợp tác lên hợp tác xã tương tự như chính sách chuyển đổi hộ kinh doanh lên doanh nghiệp của Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Đặc biệt, Luật đã thể chế hóa đầy đủ 8 nhóm chính sách của Nghị quyết số 20 – NQ/TW và dành một Chương riêng cho các nhóm chính sách này để tạo động lực thúc đẩy các tổ chức kinh tế tập thể phát triển, bao gồm chính sách phát triển nguồn nhân lực, thông tin, tư vấn. Chính sách đất đai. Chính sách thuế và lệ phí. Chính sách tiếp cận vốn, bảo hiểm. Chính sách ứng dụng khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Chính sách tiếp cận và nghiên cứu thị trường. Chính sách đầu tư và phát triển kết cấu hạ tầng, trang thiết bị. Chính sách hỗ trợ tư vấn tài chính và đánh giá rủi ro, xây dựng bộ tiêu chí lựa chọn đối tượng thụ hưởng chính sách hướng đến phát huy bản chất tốt đẹp của mô hình hợp tác xã, tránh trục lợi chính sách, ưu tiên tổ chức kinh tế tập thể thành lập mới ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Để các chính sách hỗ trợ trong Luật Hợp tác xã 2023 đi được vào thực tiễn, theo Liên hiệp Hợp tác xã Kinh tế số Việt Nam, cơ quan quản lý cần phải phân biệt rõ những chính sách nào cần thí điểm để đánh giá, sau đó, nhân rộng thì mới hiệu quả. Chẳng hạn như chính sách miễn giảm thuế có thể thực hiện hỗ trợ trong 2-3 năm đầu, nếu sau khi hỗ trợ, hợp tác xã tiếp tục phát triển thì nên thực hiện miễn thuế để tạo động lực cho hợp tác xã phát triển.

Bên cạnh đó, trong thời điểm hiện nay, hợp tác xã không thể không chuyển đổi số nên điều quan trọng là cần tạo các nền tảng công nghệ, ứng dụng mà hợp tác xã có thể dùng chung được. Tiêu biểu như phần mềm quản lý chất lượng sản phẩm, cần có sự thống nhất để các hợp tác xã có thể dùng mới tạo được sự đồng đều, thống nhất trong chất lượng và quản lý. Và để làm được điều này cần có sự hỗ trợ cụ thể cho các hợp tác xã.