Chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên trí tuệ và nâng cao năng suất

Giới hạn hữu cơ và nhu cầu tái định hình chiến lược

Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính vừa tổ chức Hội thảo "Xác lập mô hình tăng trưởng kinh tế gắn với tái cơ cấu nền kinh tế giai đoạn 2026-2030". Tại Hội thảo, các chuyên gia tập trung đánh giá mô hình tăng trưởng hiện nay, nhận diện các hạn chế và đề xuất định hướng đổi mới dựa trên khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao năng suất.

Dù nền kinh tế Việt Nam giai đoạn vừa qua đã đạt được sự ổn định vĩ mô đáng kể, mô hình tăng trưởng hiện tại đã bộc lộ những giới hạn hữu cơ không thể tiếp tục phớt lờ. Các động lực truyền thống từng là bệ phóng cho sự phát triển như vốn đầu tư lớn, khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ đã tới hạn, không còn đủ sức nặng để đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Việc hướng tới mục tiêu tăng trưởng chất lượng cao, thậm chí là mức tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030, đòi hỏi một sự dịch chuyển chiến lược mang tính đột phá. Theo các chuyên gia, trọng tâm phải được chuyển sang khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao năng suất tổng hợp (TFP). Đây là con đường duy nhất để Việt Nam thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và thiết lập một nền tảng phát triển bền vững.

Việc xác lập mô hình mới được các nhà kinh tế tập trung vào ba định hướng cốt lõi. Thứ nhất, phát triển theo chiều sâu, ưu tiên hàm lượng tri thức và công nghệ trong mọi ngành kinh tế.

Thứ hai, tái cơ cấu nền kinh tế hướng tới sự hiện đại hóa và liên thông, tập trung phát triển mạnh kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

Thứ ba, xây dựng một hệ thống mục tiêu và bộ chỉ tiêu đo lường mới, không chỉ tập trung vào GDP mà còn phải bao gồm các chỉ số về chất lượng như năng suất lao động và cơ cấu ngành.

Sự chuyển đổi này cần một sự đồng thuận lớn, trong đó vai trò của Nhà nước là kiến tạo và dẫn dắt bằng cách hoàn thiện thể chế và nâng cấp hạ tầng, còn khu vực tư nhân phải trở thành động lực then chốt trong đổi mới sáng tạo.

Khai thông điểm nghẽn thể chế và tái cơ cấu đầu tư công

Trong bối cảnh toàn cầu đầy biến động, việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng không chỉ là vấn đề về vốn mà sâu xa hơn là vấn đề về thể chế và hiệu suất sử dụng nguồn lực.

Theo PGS.TS Lê Xuân Bá, Nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) đổi mới thể chế là yếu tố tiên quyết, là điểm nghẽn của điểm nghẽn. Hệ thống pháp luật cần phải trở nên hiện đại và minh bạch hơn để bảo vệ quyền tự do kinh doanh và tôn trọng cạnh tranh. Nhà nước phải đóng vai trò kiến tạo, nâng cao đạo đức công vụ và cải thiện quản trị quốc gia, tạo niềm tin cho doanh nghiệp tư nhân rót vốn vào các lĩnh vực mới.

Đặc biệt, việc khơi thông nguồn vốn nhàn rỗi khổng lồ trong dân và thu hút FDI, ODA có chọn lọc phải đi kèm với việc nâng cao hiệu quả sử dụng vốn. Hệ số ICOR cao hiện nay là lời cảnh báo về chất lượng đầu tư, đòi hỏi phải cải thiện mạnh mẽ trong quy trình lựa chọn, giám sát và thực thi dự án.

Còn TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), Thành viên Hội đồng tư vấn Chính sách của Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh sự cần thiết phải cơ cấu lại mạnh mẽ đầu tư công để nó trở thành đòn bẩy cho mô hình tăng trưởng mới. Mặc dù đầu tư công đã ưu tiên cho hạ tầng, nhưng tỷ trọng phân bổ vốn cho các lĩnh vực tạo ra giá trị gia tăng và năng suất cao lại quá thấp.

Để đáp ứng nhu cầu phát triển trong giai đoạn 2026-2030, cần có sự điều chỉnh chiến lược là giảm tỷ trọng hạ tầng vật chất xuống còn 50-55% để tăng mạnh chi cho giáo dục, y tế, khoa học - công nghệ. Đây là sự đầu tư trực tiếp vào vốn con người và năng lực đổi mới sáng tạo, yếu tố quyết định TFP. Xử lý triệt để gần 3.000 dự án tồn đọng, vướng mắc để giải phóng nguồn lực.

Cùng với đó, tăng cường minh bạch dữ liệu và hoàn thiện bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư, đảm bảo mỗi đồng vốn công được sử dụng hiệu quả và có khả năng lan tỏa. Tăng chi cho các mục tiêu phát triển bền vững và ứng phó biến đổi khí hậu, vốn đang bị thiếu hụt nghiêm trọng so với nhu cầu thực tế.

Quá trình tái cơ cấu kinh tế và định hình mô hình tăng trưởng hiện đại cho giai đoạn mới là một cuộc cách mạng về chất đòi hỏi sự dũng cảm trong việc cắt giảm các ưu tiên cũ, tập trung toàn lực vào đổi mới thể chế để tăng tính minh bạch, cạnh tranh và tái phân bổ nguồn lực để ưu tiên cho trí tuệ và công nghệ. Đây là con đường chắc chắn nhất để Việt Nam hiện thực hóa khát vọng phát triển nhanh, bền vững và thịnh vượng.