Cải cách thẩm định sáng chế thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp

Phá bỏ rào cản thời gian tạo động lực sáng tạo

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu lấy đổi mới sáng tạo (ĐMST) làm trụ cột tăng trưởng, Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) được ví như xương sống của hệ sinh thái này. Luật không chỉ là công cụ bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người sáng tạo mà còn là hành lang pháp lý để thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đưa công nghệ Việt Nam bắt kịp xu thế toàn cầu.

Do đó, việc Quốc hội khóa XV thảo luận Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật SHTT cho thấy quyết tâm cao độ trong việc kiến tạo một môi trường pháp lý thông thoáng, hiệu quả hơn.

Điểm nóng nhất được các đại biểu Quốc hội mổ xẻ chính là vấn đề thời gian thẩm định sáng chế. Đại biểu Nguyễn Hoàng Bảo Trân (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh) đã chỉ ra một thực trạng đáng báo động: thời gian thẩm định hiện kéo dài trung bình từ 30-36 tháng, thậm chí, có trường hợp lên đến 4-5 năm. Sự chậm trễ kéo dài này không còn là vấn đề thủ tục mà đã trở thành rào cản chiến lược.

Độ trễ lớn khiến doanh nghiệp, đặc biệt là các ngành có vòng đời công nghệ ngắn, mất đi cơ hội vàng để thương mại hóa sáng chế. Một công nghệ tiên phong hôm nay có thể trở nên lỗi thời sau vài năm chờ đợi cấp bằng. Hệ quả là động lực nghiên cứu - phát triển (R&D) bị giảm sút mạnh mẽ.

Hơn nữa, trong bối cảnh Luật Đầu tư và Luật Doanh nghiệp đã coi tài sản trí tuệ là yếu tố cốt lõi để gọi vốn và bảo đảm nghĩa vụ, quy trình thẩm định kéo dài lại đang không tương thích, gây khó khăn cho việc huy động nguồn lực tài chính cho ĐMST.

Để giải quyết tận gốc điểm nghẽn này, các đại biểu đề xuất cần phải quy định thời hạn tối đa cụ thể cho từng khâu trong quy trình thẩm định (tiếp nhận, thẩm định hình thức, công bố đơn và thẩm định nội dung).

Đặc biệt, cần thiết lập cơ chế rút gọn dành cho những sáng chế ưu tiên, phục vụ doanh nghiệp nhỏ và vừa, hoặc liên quan đến công nghệ cao, nhằm tạo lợi thế cạnh tranh tức thì cho doanh nghiệp.

Quan trọng hơn, việc rút ngắn thời gian không thể chỉ dừng lại ở việc ép buộc thời hạn mà phải đi kèm với chuyển đổi số toàn diện và hạn chế hồ sơ giấy, tinh giản quy trình nội bộ, giúp cơ quan thẩm định giảm áp lực và tăng tốc độ xử lý một cách bền vững. Chỉ khi tốc độ thẩm định được cải thiện, vòng đời sáng tạo mới được khép kín hiệu quả, biến ý tưởng thành tài sản, từ đó thực sự hồi sinh động lực ĐMST quốc gia.

Tinh giản quyền lực, minh bạch hóa cơ chế bảo mật

Bên cạnh áp lực về thời gian, việc cải cách thủ tục hành chính và làm rõ cơ chế phối hợp giữa các cơ quan cũng là một yêu cầu cấp thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của Luật SHTT.

Đại biểu Phạm Trọng Nghĩa (Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn) đã nhấn mạnh yêu cầu rà soát lại các quy định về thủ tục hành chính theo tinh thần cải cách mạnh mẽ của Chính phủ, hướng tới mục tiêu giảm 100% điều kiện kinh doanh không cần thiết và giảm 50% thời gian, chi phí tuân thủ thủ tục hành chính so với năm 2024.

Một vấn đề cốt lõi là sự phân tán thẩm quyền khi hiện nhiều thủ tục chi tiết được giao cho Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) nhưng một số nội dung quan trọng khác, như thủ tục xử lý đơn đăng ký quốc tế, lại giao cho Chính phủ.

Sự phân quyền không đồng nhất này gây ra độ trễ trong quá trình sửa đổi, điều chỉnh chính sách. Đại biểu đề nghị phân quyền thống nhất ngay trong Luật, giao Bộ trưởng Bộ KH&CN thẩm quyền ban hành quy định về TTHC, nhằm nâng cao tính chủ động, giảm độ trễ chính sách và phù hợp với định hướng xây dựng Chính phủ số quản trị linh hoạt.

Một nội dung nhạy cảm nhưng cực kỳ quan trọng là quy định về sáng chế thuộc danh mục bí mật Nhà nước (Điều 89a). Hiện tại, việc Dự thảo chưa quy định thời hạn cụ thể để Bộ Quốc phòng, Bộ Công an phải trả lời đã tạo ra một rủi ro lớn đối với khả năng bảo hộ quốc tế cho sáng chế (do nhiều quốc gia yêu cầu nộp đơn trong vòng 12 tháng).

Để gỡ nút thắt này, đại biểu Nguyễn Hoàng Bảo Trân đề xuất cần quy định rõ ràng: Bộ Quốc phòng và Bộ Công an phải phản hồi trong 30 ngày (tối đa 60 ngày nếu cần xác minh thêm). Đặc biệt, cần làm rõ tiêu chí xác định bí mật nhà nước trong lĩnh vực sáng chế để tạo sự thống nhất giữa các Bộ, tránh sự tùy nghi gây chậm trễ cho doanh nghiệp khi mở rộng ra nước ngoài.

Giải pháp mang tính đột phá được đưa ra là thiết lập cơ chế phối hợp liên thông điện tử, giao Bộ KH&CN làm đầu mối tiếp nhận, và áp dụng nguyên tắc "im lặng là đồng ý" nếu hết thời hạn mà các Bộ chuyên ngành không có phản hồi. Cơ chế này sẽ buộc các cơ quan phải chủ động và chịu trách nhiệm về thời hạn, đảm bảo sáng chế không bị tắc nghẽn vô thời hạn vì các quy trình liên thông.

Việc sửa đổi Luật SHTT lần này không chỉ là một hành động pháp lý mà là một cải cách chiến lược thể hiện cam kết của Việt Nam trong việc xây dựng một hệ sinh thái ĐMST hiện đại, nơi tài sản trí tuệ được bảo hộ nhanh chóng, minh bạch và hiệu quả.

Khi các điểm nghẽn về thời gian, thủ tục hành chính và cơ chế liên thông được tháo gỡ triệt để, Luật SHTT sửa đổi sẽ trở thành đòn bẩy vững chắc, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên công nghệ.