Bán khống, T0 và thách thức quản lý rủi ro trên thị trường chứng khoán

Quyết định triển khai cơ chế bán khống (short selling) có kiểm soát và giao dịch trong ngày (T0), dự kiến hoàn thành trong giai đoạn 2026 - 2028, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng, thể hiện quyết tâm của Việt Nam trong việc nâng cấp TTCK tiệm cận với các tiêu chuẩn quốc tế. Đây là một trong những nội dung trọng tâm của Kế hoạch triển khai Quyết định 2014/QĐ-TTg của Thủ tướng về phê duyệt Đề án nâng hạng TTCK Việt Nam.

Bán khống là nghiệp vụ cho phép nhà đầu tư bán ra cổ phiếu mà họ chưa sở hữu thông qua việc mượn từ công ty chứng khoán với kỳ vọng mua lại khi giá giảm để hưởng chênh lệch. Tại TTCK Việt Nam, hiện tại bán khống chỉ hợp pháp trên thị trường phái sinh ví dụ hợp đồng tương lai VN30, nhưng sự hiện diện của nó trên thị trường cơ sở sẽ mang lại những lợi ích sâu sắc hơn.

Thứ nhất, cơ chế tự điều chỉnh và phản ánh giá trị thực chất. Khi một cổ phiếu bị định giá quá cao (bong bóng đầu cơ), hoạt động bán khống sẽ tạo ra áp lực bán cần thiết, giúp giá quay về gần với giá trị nội tại của doanh nghiệp. Điều này làm cho thị trường hoạt động hiệu quả hơn và hạn chế rủi ro hệ thống.

Thứ hai, tăng thanh khoản và sự hấp dẫn đối với nhà đầu tư tổ chức. Việc triển khai bán khống, cùng với giao dịch T0, góp phần tăng khối lượng giao dịch, khiến TTCK Việt Nam hấp dẫn hơn đối với các quỹ và nhà đầu tư tổ chức nước ngoài những đối tượng đặc biệt quan tâm đến tính linh hoạt và các công cụ phòng ngừa rủi ro.

Thứ ba, công cụ phòng ngừa rủi ro (hedging). Bán khống cho phép nhà đầu tư bảo vệ danh mục của mình khi dự đoán thị trường biến động mạnh hoặc suy giảm. Đây là một công cụ hữu hiệu, giúp nhà đầu tư giảm thiểu thiệt hại và tăng tính ổn định dài hạn cho danh mục đầu tư.

Giao dịch T0, hay giao dịch trong ngày, cho phép nhà đầu tư mua và bán cùng một loại chứng khoán với cùng một khối lượng trong một ngày giao dịch. Khi triển khai thành công, cơ chế T0 sẽ giúp TTCK Việt Nam cải thiện đáng kể về khả năng thanh khoản và khả năng tiếp cận của nhà đầu tư, thúc đẩy khối lượng giao dịch và tạo ra sự năng động cần thiết.

Việc triển khai các công cụ giao dịch hiện đại như bán khống và T0 phải đi kèm với một cơ chế kiểm soát chặt chẽ, minh bạch và đồng bộ để hạn chế nguy cơ thao túng giá cổ phiếu và rủi ro đòn bẩy quá mức.

Theo các chuyên gia, TTCK Việt Nam cần tập trung vào các giải pháp kiểm soát sau: Thứ nhất, xây dựng danh mục cổ phiếu đủ điều kiện bán khống nghiêm ngặt. Cổ phiếu được phép bán khống nên ưu tiên các mã có thanh khoản cao, vốn hóa lớn, tỷ lệ free-float cao, nhằm giảm thiểu rủi ro thao túng đối với nhóm cổ phiếu nhỏ, dễ bị làm giá.

Thứ hai, quy định rõ về tỷ lệ ký quỹ và giới hạn vay mượn. Cần có các quy định rõ ràng về tỷ lệ ký quỹ, giới hạn vay mượn và thời hạn hoàn trả chứng khoán, tránh tình trạng nhà đầu tư sử dụng đòn bẩy quá lớn gây mất ổn định hệ thống.

Thứ ba, nâng cấp hệ thống giám sát và công nghệ. Kinh nghiệm từ TTCK Hàn Quốc cho thấy việc áp dụng công nghệ mới (như hệ thống EXTURE ra mắt năm 2009) có thể giúp khối lượng giao dịch tăng gấp 3 lần. Việc hiện đại hóa hạ tầng giao dịch, nâng cấp hệ thống giám sát là điều kiện bắt buộc để các cơ quan quản lý phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, đảm bảo an toàn cho toàn hệ thống tài chính.

Bán khống và T0 là những viên gạch lát đường quan trọng trong lộ trình đạt được mục tiêu nâng hạng TTCK Việt Nam lên thị trường mới nổi thứ cấp (Secondary Emerging Market) theo đánh giá của FTSE Russell.

Dù quyết định nâng hạng dự kiến có hiệu lực từ tháng 9/2026, FTSE Russell vẫn sẽ thực hiện thêm một đợt đánh giá vào tháng 3/2026. Đợt đánh giá này sẽ tập trung vào việc Việt Nam đã đạt đủ tiến bộ trong cải thiện khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài thông qua các công ty môi giới toàn cầu hay chưa.

Đây không phải là điều kiện bắt buộc, nhưng là yếu tố cần thiết để hỗ trợ việc mô phỏng chỉ số và thu hút dòng vốn nước ngoài. Cải thiện khả năng tiếp cận thị trường (market accessibility) chính là yếu tố gắn liền với việc tháo gỡ các rào cản như ký quỹ trước khi giao dịch (non pre-funding) và minh bạch thông tin về giới hạn sở hữu nước ngoài (room ngoại), hai mục tiêu quan trọng khác mà Bộ Tài chính đặt ra.

Việt Nam cần tận dụng triệt để khoảng thời gian từ nay đến tháng 9/2026 để hoàn tất các khâu chuẩn bị pháp lý, hạ tầng và công nghệ. Việc đưa 28 cổ phiếu Việt Nam, trong đó có 4 cổ phiếu lớn như HPG, VCB, VIC, VHM vào rổ FTSE Global All Cap Index sau đợt đánh giá sẽ tạo ra một luồng vốn đầu tư thụ động lớn chảy vào thị trường.

Triển khai bán khống và T0 không chỉ là việc bổ sung công cụ giao dịch mà là một phần của chiến lược quốc gia nhằm hiện đại hóa, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của TTCK.

Nếu được triển khai đồng bộ và có kiểm soát chặt chẽ, những nghiệp vụ này sẽ giúp TTCK Việt Nam tiến gần hơn tới chuẩn mực quốc tế, tạo tiền đề vững chắc cho mục tiêu nâng hạng và tăng cường sự hấp dẫn đối với dòng vốn toàn cầu.