Xuất khẩu trước làn sóng chuyển đổi xanh

Áp lực từ những tiêu chuẩn phi truyền thống

Giai đoạn 2020 - 2025 ghi dấu những bước tiến ngoạn mục của hoạt động xuất nhập khẩu Việt Nam, đưa quốc gia này vào nhóm 20 nền kinh tế có quy mô thương mại lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, đằng sau bảng thành tích  với kim ngạch dự kiến vượt mốc 470 tỷ USD vào cuối năm 2025 là một làn sóng ngầm đang âm thầm thử thách sức bền của các doanh nghiệp nội địa.

Theo ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, xuất khẩu Việt Nam hiện đang đối mặt với những thách thức mang tính cấu trúc và dài hạn. Trong bối cảnh kinh tế thế giới phục hồi chậm, xung đột địa chính trị và xu hướng phân mảnh thương mại, những động lực tăng trưởng dựa trên lợi thế về nhân công rẻ hay khai thác tài nguyên thô đang dần đi vào ngõ cụt.

Sự thay đổi này được thể hiện rõ nét nhất qua việc các thị trường tiêu thụ lớn như Mỹ, EU hay Nhật Bản không còn chỉ nhìn vào chất lượng sản phẩm mà bắt đầu khắt khe hơn với quy trình tạo ra chúng. Cục trưởng Nguyễn Anh Sơn nhấn mạnh rằng, các tiêu chuẩn mới về phát triển bền vững, giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội đã chuyển từ trạng thái khuyến khích sang điều kiện bắt buộc để thông quan hàng hóa.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp Việt, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ, đây là một áp lực khổng lồ. Việc thiếu hụt nguồn lực tài chính để đầu tư vào dây chuyền sản xuất xanh hay lúng túng trong việc thiết lập hệ thống quản trị bền vững có thể khiến họ bị gạt ra khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu ngay trên những thị trường mà Việt Nam vốn đang có ưu thế nhờ các hiệp định thương mại tự do.

Dưới góc nhìn của một chuyên gia hội nhập, TS. Nguyễn Thị Thu Trang, nguyên Giám đốc Trung tâm WTO và Hội nhập, khẳng định việc đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, lao động và quản trị doanh nghiệp không còn là một lựa chọn mang tính hình thức để làm đẹp hồ sơ năng lực. Đây đã trở thành tấm vé thông hành bắt buộc.

Theo bà Trang, sự chủ động thích ứng với các chuẩn mực bền vững không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm thiểu rủi ro bị áp các biện pháp phòng vệ thương mại hay thuế carbon, mà còn tạo ra nền tảng cho sự tăng trưởng dài hạn. Những doanh nghiệp nào chậm chân trong cuộc đua xanh hóa sẽ sớm thấy mình bị cô lập trước sự dịch chuyển nhanh chóng của thị hiếu người tiêu dùng và các quy định pháp lý quốc tế.

Xanh hóa toàn diện và hành trình định danh giá trị nội địa

Để giải quyết bài toán tăng trưởng bền vững trong kỷ nguyên mới, xu hướng xanh hóa không thể chỉ dừng lại ở những khẩu hiệu hay một vài khâu nhỏ lẻ tại nhà máy mà phải được triển khai đồng bộ trên toàn bộ chuỗi cung ứng. Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, nhận định rằng trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu biến động mạnh, Việt Nam cần chủ động tái cơ cấu chiến lược xuất nhập khẩu theo hướng nâng cao khả năng chống chịu.

Điều này đồng nghĩa với việc chúng ta phải đa dạng hóa nguồn cung và thị trường để giảm bớt sự phụ thuộc rủi ro vào bất kỳ một đối tác duy nhất nào. Trọng tâm của giai đoạn tới chính là chuyển dịch sang kinh tế xanh, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe nhất về dấu chân carbon và khả năng tái chế.

Bên cạnh đó, ông Trần Thanh Hải cũng đặc biệt lưu ý đến việc phát triển công nghiệp nền tảng để nâng cao giá trị nội địa và tính tự chủ của nền kinh tế. Thực trạng phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu đã làm mỏng đi biên lợi nhuận của các doanh nghiệp xuất khẩu trong nước.

Việc chủ động được nguồn nguyên vật liệu đầu vào, kết hợp với đổi mới công tác xúc tiến thương mại và xây dựng thương hiệu hàng hóa dựa trên các chứng chỉ xanh, sẽ là chìa khóa để thoát khỏi cái bẫy gia công. Đặc biệt với ngành nông sản, việc gắn kết tiêu chuẩn xanh với chuyển đổi số sẽ giúp hàng hóa Việt Nam không chỉ bán được mà còn bán được với giá cao, khẳng định vị thế của một quốc gia sản xuất có trách nhiệm.

Sự chuyển mình của xuất khẩu Việt Nam từ chiều rộng sang chiều sâu đang đòi hỏi một sự cộng hưởng mạnh mẽ từ cả phía Nhà nước lẫn cộng đồng doanh nghiệp. Các chuyên gia đều đồng thuận rằng, bên cạnh nỗ lực tự thân của doanh nghiệp trong việc cải tiến công nghệ, sự hỗ trợ từ Chính phủ trong việc hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng logistics xanh và hỗ trợ tín dụng ưu đãi cho chuyển đổi số là những yếu tố then chốt.

Năm 2026 sẽ là cột mốc định hình lại chân dung của doanh nghiệp Việt trên bản đồ thương mại thế giới. Chỉ những thực thể kinh tế dám từ bỏ lối mòn sản xuất cũ để dấn thân vào lộ trình xanh hóa mới có thể biến những thách thức từ làn sóng ngầm thành cơ hội vươn mình ra biển lớn một cách bền bỉ và thực sự bền vững.