Xuất khẩu hạt điều chạm ngưỡng lịch sử 5 tỷ USD: Thành tích và bài toán đặt ra

Giá xuất khẩu và thị trường Trung Quốc tạo bước ngoặt

Động lực quan trọng nhất giúp xuất khẩu hạt điều năm 2025 bứt phá nằm ở mặt bằng giá. Giá xuất khẩu bình quân tăng mạnh so với năm trước, tạo hiệu ứng cộng hưởng cho kim ngạch toàn ngành, ngay cả trong bối cảnh sản lượng không tăng tương ứng. Diễn biến này cho thấy hạt điều Việt Nam đang từng bước dịch chuyển khỏi mô hình tăng trưởng dựa thuần túy vào khối lượng, sang mô hình chú trọng hơn tới giá trị.

Cùng với yếu tố giá, sự thay đổi trong cấu trúc thị trường xuất khẩu đã tạo ra bước ngoặt đáng chú ý. Trong năm 2025, Trung Quốc nổi lên như thị trường tiêu thụ lớn nhất của hạt điều Việt Nam, lần đầu tiên đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD và vượt qua Mỹ để giữ vị trí dẫn đầu. Đây là lần đầu tiên ngành điều Việt Nam có hai thị trường đạt quy mô “tỷ đô”, bên cạnh Mỹ.

Xuất khẩu sang Trung Quốc tăng trưởng rất mạnh cả về lượng và giá trị, trở thành trụ cột mới của tăng trưởng toàn ngành. Trong khi đó, xuất khẩu sang Mỹ – thị trường truyền thống lâu năm – lại có xu hướng chững lại, thậm chí suy giảm về cả sản lượng và kim ngạch. Với thị trường Hà Lan, dù lượng xuất khẩu giảm nhẹ, giá trị vẫn tăng nhờ giá xuất khẩu cao hơn.

Bức tranh thị trường năm 2025 vì vậy mang tính hai chiều, một mặt cho thấy khả năng mở rộng và đa dạng hóa thị trường của doanh nghiệp Việt Nam, mặt khác cũng bộc lộ mức độ phụ thuộc ngày càng lớn vào một số thị trường nhất định. Điều này đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại chiến lược thị trường trong trung và dài hạn, nhất là khi các biến động địa chính trị và thương mại toàn cầu vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Đằng sau kỷ lục kim ngạch, Việt Nam đang đứng ở đâu trong chuỗi giá trị

Dù kim ngạch xuất khẩu lập đỉnh mới, lãnh đạo Hiệp hội Điều Việt Nam lại đưa ra những cảnh báo rằng thành tích 5 tỷ USD chưa phản ánh đầy đủ vị thế thực chất của Việt Nam trong chuỗi giá trị ngành điều toàn cầu.

Một thực tế đáng chú ý là nguồn nguyên liệu điều trong nước hiện chỉ đáp ứng khoảng 10% nhu cầu chế biến. Phần lớn nguyên liệu còn lại phải nhập khẩu, chủ yếu từ Campuchia và các nước châu Phi. Trong khi đó, các quốc gia châu Phi đang thay đổi chiến lược theo hướng giữ lại nguyên liệu và đầu tư mạnh vào chế biến sâu để gia tăng giá trị.

Trong quy trình chế biến điều, khoảng 70% khối lượng công việc có thể được thực hiện bằng máy móc và công nghệ là điều mà các nước châu Phi hoàn toàn có thể làm được. Phần còn lại, khoảng 30% công đoạn đòi hỏi xử lý thủ công tinh xảo để đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, hiện vẫn là lợi thế nổi trội của Việt Nam.

Chính lợi thế này lại đang khiến Việt Nam đứng trước nguy cơ trở thành “công xưởng gia công” cho phần việc khó nhất trong chuỗi. Các nước châu Phi xuất khẩu nhân điều sơ chế sang Việt Nam, để doanh nghiệp Việt hoàn thiện công đoạn cuối cùng rồi xuất khẩu ra thị trường thế giới. Lượng nhân điều nhập khẩu vào Việt Nam vì vậy tăng nhanh, vượt xa năng lực tự chủ về nguyên liệu trong nước.

Hệ quả là dù kim ngạch xuất khẩu tăng cao, giá trị gia tăng thực sự giữ lại trong nước có nguy cơ bị thu hẹp khi chuỗi sản xuất ngày càng bị chia cắt. Nếu các đối thủ hoàn thiện nốt những công đoạn còn lại, lợi thế của Việt Nam có thể bị xói mòn, kéo theo rủi ro suy giảm vai trò trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trước thực trạng này, Hiệp hội Điều Việt Nam kiến nghị cần xem xét lại chính sách thuế đối với nhân điều nhập khẩu, không tiếp tục miễn thuế hoàn toàn nhằm hạn chế nhập khẩu ồ ạt và bảo vệ sản xuất trong nước. Bên cạnh đó, việc thiết lập các hàng rào kỹ thuật chặt chẽ về chất lượng và an toàn thực phẩm được coi là công cụ quan trọng để sàng lọc nguồn hàng, lựa chọn đối tác phù hợp và giữ vững uy tín của hạt điều Việt Nam.