Trăn trở với mảng xanh

Cây xanh trong thành phố theo thời gian đã trở thành một phần của bản sắc đô thị, gắn với ký ức không dễ quên cho những ai từng sống ở đó, dù có đi đâu, về đâu. Nói đến Hải Phòng là nhớ về thành phố rợp trời hoa phượng đỏ mỗi độ tháng năm về. Hay TP.HCM xao xác lá me bay trong nắng gió phương Nam. Rồi Hà Nội, thành phố có lịch sử hơn ngàn năm tuổi với những đường phố rộng rãi, khang trang rợp mát bóng cây chạy dọc ngang theo hình ô bàn cờ, được các kiến trúc sư người Pháp quy hoạch theo kiểu đô thị châu Âu vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.

Thế nhưng sự phát triển quá nhanh của các đô thị trong thời điểm “tấc đất tấc vàng” khiến cho hầu hết các nhà đầu tư sao nhãng việc phải dành một diện tích đất nhất định để trồng cây xanh, tạo không gian mở...

Gần đây, thông tin về việc cải tạo vườn hoa Lý Thái Tổ đã gây ra những phản ứng trái chiều trong dư luận, đặc biệt là lo ngại về việc di dời hoặc chặt hạ cây xanh. Thực tế, Dự án cải tạo vườn hoa Lý Thái Tổ là một cơ hội để nâng cao chất lượng không gian công cộng trung tâm Thủ đô, tạo ra một điểm đến hấp dẫn và ý nghĩa hơn cho người dân và du khách. Tuy nhiên, việc xử lý cây xanh cần được thực hiện một cách thận trọng và khoa học, với sự ưu tiên cao nhất dành cho việc bảo tồn và di dời cây xanh một cách hợp lý.

Trước những thông tin trái chiều này, UBND quận Hoàn Kiếm đã có thông tin với báo chí, làm rõ các thông tin mà dư luận đang quan tâm. Phương án cải tạo được thực hiện theo nguyên tắc những cây có giá trị, cây trồng lâu năm, cây cổ thụ sẽ không tác động, chỉ thay thế, dịch chuyển các cây nhỏ không có giá trị, cây sâu bệnh.

Xét cho cùng, những băn khoăn, trăn trở của người dân hoàn toàn có cơ sở, bởi hôm nay, "bê tông hóa" được coi là sự phát triển tích cực về mặt kinh tế và xã hội nhưng, xét về mặt trái, nó lại tác hại đến môi trường sống. Cụm từ “bê tông hóa” nội hàm của nó đã nói lên sự không thân thiện với môi trường sống. Bê tông hóa những năm gần đây được đẩy mạnh phát triển trên nhiều hình thức, trong đó, vùng đô thị đã đi đầu như nhà cao tầng, đường phố, sân chơi, vỉa hè đều bằng bê tông.

Đã có không ít những dự án lớn tầm quốc gia đều được gắn mác “bê tông hóa”: đê điều, kênh mương, đường nông thôn… Nhiều phát triển khác liên quan đến bê tông như đô thị hóa nông thôn, phát triển khu công nghiệp, mạng lưới đường quốc lộ, sân bay bến cảng. Diện tích bê tông hóa xây dựng phát triển ra bao nhiêu, có bấy nhiêu diện tích đất đai cỏ cây tự nhiên bị biến mất. Với tốc độ phát triển bê tông như hiện nay, đến một lúc nào đó, núi đá cũng vơi đi, đất đai dành cho cỏ cây lại bị bê tông hóa đá!

Hàng trăm khu đô thị mới trên cả nước được xây dựng, những con đường, khu dân mới cư mọc lên san sát và nhà cao tầng vươn lên chiếm lĩnh không gian. Đằng sau sự hào nhoáng đó, những vấn đề nhức nhối của đô thị hiện ra: Ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, thiếu hụt nhà ở, không gian vui chơi công cộng, người dân mất đất, mất việc làm… Đây là những hệ lụy được cảnh báo từ nhiều năm trước nhưng loay hoay đến nay, giải quyết chưa xong.

Điệp khúc câu chuyện dành khoảng trống cho những mảng xanh “biết rồi khổ lắm nói mãi”. Thế nhưng ở thời buổi "tấc đất, tấc vàng", nhiều nhà đầu tư cố tình bỏ quên khoảng trống mà chỉ chăm chăm chồng lên cho thật cao tầng những khối bê tông nặng trịch. Giữa bản vẽ quy hoạch với những “khoảng trống” và cuộc sống của những người sẽ sống ở đó có một khoảng cách khá xa.

Thực tế, cư dân đô thị đã quen gặp nhiều khoảng trống, với ý nghĩa tích cực hay tiêu cực. Có những khoảng trống giúp nới rộng khung trời đủ cho người ta quên nhanh những tù túng, nhơ nháp của tuyến kênh xưa đen đặc ken dày nhà sàn ổ chuột… Cũng từ đó, người ta cũng quên nhanh những trầy trật của nhà thầu thi công cùng những tai tiếng dây dưa về ban quản lý dự án.

Lại có những khoảng trống làm người dân... mừng hụt, bởi lầm tưởng một khu đất giải tỏa ở ngã ba, ngã tư đông nghẹt nào đó sẽ biến thành khoảng xanh công viên, chứ không phải mọc lên một công trình xây mới chình ình, ham hố choán thêm tầm mắt người qua lại.

Trong vòng lẩn quẩn đó, bao năm nay, những câu chuyện lựa chọn xây mới bất luận phải phá bỏ không gian xanh đã đi vào tâm thức của người dân tại không ít đô thị, trở thành những tiếng thở dài mà chưa được hồi đáp. Nỗi lo thiếu cây xanh trong đô thị từ lâu đã lớn hơn lời cảnh báo.

Bởi theo chỉ tiêu cây xanh tối thiểu của Liên Hợp Quốc là 10m2/người và chỉ tiêu của các thành phố hiện đại trên thế giới là 20 - 25m2/người, tỷ lệ cây xanh/người dân đô thị là 2 - 3m2/người, nghĩa là cây xanh đô thị ở nước ta chỉ bằng 1/5 - 1/10 tiêu chuẩn thế giới.

Một tòa nhà, một khu đô thị có thể xây dựng trong một vài năm hay… một nhiệm kỳ. Nhưng để thành phố xanh, để là đô thị xanh cần phải mất một thời gian dài hơn thế nhiều. Lựa chọn màu xanh cho đô thị ngày hôm nay không thể cứ thích cây nào trồng cây đó - bởi nếu không, những mảng xanh “tùy hứng” ấy rất dễ phản tác dụng, thậm chí còn có nguy cơ trở thành “độc dược” với đô thị hoặc lãng phí tiền của không đáng có.

Đô thị phải hy sinh những hàng cây cổ thụ để phục vụ cho những dự án hiện đại, đó là điều cần chấp nhận trong niềm luyến tiếc của người dân. Nhưng cần hơn cả là việc rút kinh nghiệm để thay đổi tư duy ứng xử với mảng xanh để đón đầu bước phát triển của đô thị hiện đại, nơi con người có thể sống thịnh vượng bên cạnh những hàng cây xanh mát vững vàng.

Xanh - đang là tiêu chí hướng tới của nhiều thành phố. Nhưng, phủ xanh cho môi trường đô thị không chỉ vung tiền ra là có được, mà còn cần nhiều hơn thế.