Thấp thỏm trong sương mù

Trong tâm thức của người dân Thủ đô, hạt bụi đã không còn là vật thể quá “nhỏ nhẹ”, mà nó đang thể hiện “quyền lực” của mình trong cuộc sống hôm nay, đồng thời, “hứa hẹn” sẽ là gánh nặng nghiệt ngã cho môi trường sống tương lai.

Từ cuối năm ngoái đến nay, Thủ đô Hà Nội liên tiếp trải qua "mùa" ô nhiễm không khí nghiêm trọng. Nhiều thời điểm, chỉ số chất lượng không khí AQI ở mức 272, đưa Hà Nội trở lại đứng đầu trong danh sách các thành phố ô nhiễm không khí nhất thế giới, với chất lượng không khí ở mức tím - mức nguy hại tới sức khỏe con người. Nồng độ PM2.5 tại Hà Nội cao gấp 32 lần giá trị theo hướng dẫn về chất lượng không khí hàng năm của WHO.

Cụ thể, số liệu đăng tải trên trang moitruongthudo.vn của Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội có 6 khu vực chất lượng không khí ở mức trung bình. Cao nhất là khu vực xã An Khánh (huyện Hoài Đức), chỉ số AQI ở ngưỡng 100; xã Vân Hà (huyện Đông Anh) ở ngưỡng 79; phường Minh Khai (quận Bắc Từ Liêm) ở ngưỡng 66… Người dân được khuyến cáo giảm vận động ngoài trời, nên đeo khẩu trang khi ra ngoài.

Còn theo báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường, thời gian qua, tình trạng ô nhiễm môi trường không khí tại Hà Nội có chiều hướng gia tăng. Mặc dù ô nhiễm không khí xảy ra có quy luật theo mùa và bị ảnh hưởng từ điều kiện khí hậu, thời tiết, tuy nhiên, dữ liệu quan trắc cho thấy diễn biến ô nhiễm không khí đã tăng dần, ảnh hưởng đến sức khỏe con người và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội.

Ô nhiễm không khí được dự báo sẽ để lại hậu quả nặng nề đối với sức khỏe cộng đồng. Các bệnh về đường hô hấp, tim mạch, đột quỵ gia tăng, tạo gánh nặng cho hệ thống y tế. Theo WHO, bụi mịn PM2.5 có khả năng xâm nhập sâu vào phổi, làm tăng nguy cơ viêm nhiễm, xơ cứng động mạch và gây tổn thương hệ thần kinh. Đặc biệt, nhóm người nhạy cảm như trẻ em, người già và những người có bệnh lý nền chịu tác động nặng nề nhất. Ô nhiễm không khí gây ra khoảng 7 triệu ca tử vong trên toàn cầu mỗi năm và ít nhất 70.000 ca tử vong mỗi năm ở Việt Nam, khiến cho tuổi thọ trung bình bị rút ngắn 1,4 năm.

Một ngưỡng kỷ lục xuất hiện, khi chúng ta đã thừa biết nguyên nhân - không chỉ là các hiện tượng thiên nhiên kiểu “ông trời” và vẫn loay hoay với tâm lý “cha chung không ai khóc”. Tìm giải pháp cải thiện chất lượng không khí cho Hà Nội đã trở thành vẫn đề cấp bách. Chính quyền cũng như cơ quan chức năng từng khuyến cáo người dân hạn chế ra đường. Còn nếu ra đường nên đeo khẩu trang để tránh hít phải bụi mịn, gây hại cho sức khỏe. Thế nhưng, giải pháp nào để cải thiện chất lượng không khí thì vẫn như mớ “bòng bong”?!

Còn nhớ vào thời điểm 10/2019, cơ quan chức năng của Hà Nội từng mổ xẻ và đưa ra tới hơn 12 nguyên nhân dẫn tới ô nhiễm không khí gồm: khí xả thải từ ôtô, xe máy; đun bếp than tổ ong, đốt củi; xây dựng, phá dỡ các công trình; vận chuyển vật liệu; mùi hôi thối từ hệ thống thoát nước chưa được xử lý; mùi từ các trại chăn nuôi gia súc, gia cầm. Các nguyên nhân khác là đốt rơm rạ, rác; thu gom rác thải chưa tốt; ô nhiễm ao hồ lâu năm; bùn thải chưa được xử lý; khói bụi từ các cơ sở sản xuất trên địa bàn thành phố và một số tỉnh lân cận; tác động của khí hậu và thời tiết chuyển mùa.

Đơn cử, ngay trong việc giảm phát thải từ hoạt động giao thông vận tải, dù vấn đề này được đặt lên bàn cân về chỉ số đánh giá là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến ô nhiễm không khí, song cứ thử nhìn vào thực tế, với ô tô, xe máy cá nhân vẫn không ngừng tăng lên đủ để thấy thêm những lo ngại với môi trường sống.

Nếu như năm 2018, Hà Nội chỉ có 5,5 triệu xe máy, 600.000 ôtô, thì sau 5 năm (2023) đã tăng tới gần 7 triệu xe máy và hơn 1 triệu ôtô (chưa kể tới xe ngoại tỉnh vào Hà Nội). Có tình trạng này một phần do dân số tăng quá mức dự báo, song cũng do chưa quản lý gia tăng số lượng phương tiện hiệu quả. Gia tăng phương tiện giao thông cho thấy những hệ lụy nhãn tiền. Nhiều phương tiện quá hạn, không đủ chất lượng vẫn ngày ngày nhởn nhơ lưu thông trên các tuyến đường, gieo rắc nỗi khiếp đảm với môi trường không khí.

Và khi loay hoay bàn kế sách ứng phó ô nhiễm, điệp khúc “phó mặc cho trời”, - cầu mưa tiếp tục được chờ đợi như một sự cứu cánh để “kéo” bầu trời xanh trở lại. Thực tế, nếu trời mưa, đúng là chất lượng không khí sẽ được cải thiện, nhưng suy cho cùng cũng là thụ động, là nhờ trời, là may rủi… chứ không phải từ sự chủ động ứng phó của con người.

Còn nếu từ giác độ quản lý, sự “tím ngắt” của các chỉ số ô nhiễm cũng chỉ được nhìn nhận là vì tự nhiên, là do ông trời mãi không chịu mưa... mà thiếu đi cách vận động của chính quyền và người dân, thiếu biện pháp, các chế tài xử lý nguồn gây ô nhiễm, có lẽ chúng ta còn phải dài cổ trông trời.