Thiết lập cơ chế chia sẻ rủi ro cho nhà thầu xây dựng hạ tầng

Cơn lốc chi phí bào mòn lợi nhuận doanh nghiệp

Thị trường xây dựng những tháng đầu năm 2026 đang chứng kiến một kịch bản đầy khắc nghiệt khi giá các yếu tố đầu vào đồng loạt nhảy múa. Đối với các nhà thầu hạ tầng giao thông, đây không chỉ là bài toán lợi nhuận mà còn là vấn đề sinh tồn. Đặc thù của ngành giao thông là sử dụng máy móc thiết bị hạng nặng với cường độ cao, nơi nhiên liệu chiếm tỷ trọng cực lớn, dao động từ 30% đến 50% trong cơ cấu chi phí vận hành. Khi giá xăng dầu liên tục lập đỉnh mới, biên lợi nhuận mỏng manh của nhà thầu nhanh chóng bị thổi bay, thay thế bằng nỗi lo thua lỗ trên từng km đường thi công.

Số liệu từ Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) phác họa một bức tranh màu xám về chi phí đầu vào. Chỉ riêng trong quý I, giá thép xây dựng đã vọt lên mức 16,2 triệu đồng mỗi tấn, tăng thêm khoảng 600.000 đồng so với cuối năm trước. Các loại vật liệu rời vốn chiếm khối lượng lớn trong các dự án cao tốc như đá, cát, xi măng cũng không đứng ngoài cuộc đua tăng giá với mức biến động từ 10% đến 30%.

Sự cộng hưởng của tất cả các yếu tố này khiến tổng chi phí thực tế tại công trường vượt xa dự toán ban đầu, đặt các doanh nghiệp vào tình thế tiến thoái lưỡng nan: tiếp tục làm thì lỗ nặng, mà dừng lại thì vi phạm hợp đồng và đối mặt với án phạt chậm tiến độ.

Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch VACC, nhận định rằng biến động giá vượt ngưỡng 10% đối với các vật liệu chủ chốt đang tác động trực diện và khốc liệt đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh giải ngân đầu tư công với hàng loạt dự án cao tốc Bắc Nam và các trục xương sống quốc gia, việc nhà thầu kiệt quệ về tài chính sẽ dẫn đến hệ lụy dây chuyền.

Nếu không có những điều chỉnh kịp thời về đơn giá, dòng tiền của doanh nghiệp sẽ sớm đứt gãy, dẫn đến tình trạng thi công cầm chừng, ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu hoàn thành hạ tầng giao thông mà Chính phủ đã đề ra.

Cần một tư duy quản lý linh hoạt để chia sẻ rủi ro

Trước những diễn biến bất thường của thị trường thế giới và trong nước, việc giữ khư khư các điều khoản hợp đồng trọn gói hoặc đơn giá cố định dường như đã trở nên lỗi thời và thiếu công bằng đối với nhà thầu.

Kiến nghị của VACC về việc cho phép bù trừ chênh lệch chi phí nhiên liệu không chỉ là lời kêu cứu của doanh nghiệp mà còn là một đề xuất mang tính chiến lược để bảo vệ sự ổn định của ngành xây dựng. Cơ chế này cần được xem như một hình thức chia sẻ rủi ro giữa chủ đầu tư và nhà thầu, đảm bảo rằng những biến động khách quan vượt quá khả năng dự báo sẽ được xử lý một cách hợp lý.

Bên cạnh việc bù trừ trực tiếp, một giải pháp căn cơ khác cần được tính đến là siết chặt quản lý giá vật liệu tại các địa phương. Thực tế cho thấy, đôi khi giá vật liệu tăng không hoàn toàn do thị trường thế giới mà còn do tình trạng găm hàng, thổi giá tại các mỏ đất, cát địa phương.

Các cơ quan chức năng cần vào cuộc quyết liệt để kiểm tra, xử lý nghiêm những trường hợp lợi dụng khó khăn chung để trục lợi. Việc công bố chỉ số giá xây dựng sát với thực tế thị trường và cập nhật định kỳ thường xuyên hơn cũng là điều mà các doanh nghiệp đang mong mỏi để có cơ sở pháp lý vững chắc khi điều chỉnh dự toán.

Nhìn rộng hơn, trong trường hợp các yếu tố bất khả kháng như xung đột quốc tế hoặc đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu kéo dài, việc áp dụng quy định về điều kiện bất khả kháng để điều chỉnh hợp đồng là vô cùng cần thiết.

Đây không phải là sự ưu ái cho doanh nghiệp, mà là cách để duy trì một môi trường kinh doanh lành mạnh, nơi các bên cùng chia sẻ trách nhiệm và rủi ro. Chỉ khi nhà thầu được bảo vệ trước những biến động quá lớn của thị trường, họ mới có thể dồn toàn lực cho chất lượng và tiến độ công trình, góp phần thúc đẩy kinh tế đất nước phát triển bền vững.