Dự thảo Nghị định quản lý vật liệu xây dựng chuyển tư duy từ “can thiệp” sang “kiến tạo” thị trường

Thay vì áp dụng các biện pháp hành chính trực tiếp nhằm kiểm soát cung cầu và giá cả, dự thảo mới hướng tới xây dựng một thị trường vận hành theo quy luật, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thông qua chính sách, tiêu chuẩn và hệ thống dữ liệu minh bạch.

Đây được đánh giá là bước điều chỉnh cần thiết trong bối cảnh thị trường vật liệu xây dựng có quy mô ngày càng lớn, chịu tác động mạnh từ đầu tư công, bất động sản và các yêu cầu về tăng trưởng xanh.

Từ mệnh lệnh hành chính sang điều tiết bằng dữ liệu và dự báo

Một trong những điểm mới đáng chú ý của dự thảo là việc không còn quy định các cơ chế điều phối mang tính hành chính có thể bị hiểu là can thiệp trực tiếp vào giá cả hay cân đối cung cầu thị trường. Thực tiễn cho thấy, trong giai đoạn 2022–2024, một số địa phương đã xảy ra tình trạng khan hiếm cát, đá, đất san lấp, khiến giá vật liệu tăng 20–40%, cá biệt có thời điểm tăng gấp đôi, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ các dự án hạ tầng trọng điểm.

Nguyên nhân được xác định không chỉ do thiếu nguồn cung, mà còn do thiếu hệ thống thông tin và công cụ dự báo đủ mạnh để cảnh báo sớm và điều phối nguồn lực một cách linh hoạt. Từ thực tế đó, dự thảo Nghị định đề xuất xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về vật liệu xây dựng, tích hợp dữ liệu từ các địa phương và doanh nghiệp, phục vụ công tác quản lý, theo dõi và dự báo thị trường.

Theo định hướng của Bộ Xây dựng, hệ thống dữ liệu này sẽ cập nhật các thông tin về quy hoạch, công suất khai thác, sản lượng, nhu cầu và biến động giá của các nhóm vật liệu chủ yếu. Khi dữ liệu được công khai và chia sẻ, Nhà nước có thể đưa ra các cảnh báo sớm về nguy cơ thiếu hụt nguồn cung, còn doanh nghiệp có thêm căn cứ để điều chỉnh kế hoạch đầu tư và sản xuất, thay vì phản ứng bị động trước các biến động thị trường.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng xác định rõ trách nhiệm chủ trì của Bộ Xây dựng và cơ chế phối hợp liên ngành giữa các bộ, ngành và địa phương trong xử lý các tình huống thiếu vật liệu, đặc biệt đối với vật liệu san lấp cho các dự án hạ tầng lớn. Cách tiếp cận này thay thế việc can thiệp đơn lẻ bằng mệnh lệnh hành chính bằng sự phối hợp dựa trên thông tin và dự báo.

Tạo hành lang pháp lý cho vật liệu xanh và kinh tế tuần hoàn

Không chỉ thay đổi cách điều tiết thị trường, dự thảo Nghị định còn đặt trọng tâm vào việc thúc đẩy phát triển vật liệu xây dựng xanh và kinh tế tuần hoàn. Theo thống kê, hiện nay ngành vật liệu xây dựng tiêu thụ khoảng 15–17% tổng năng lượng quốc gia và phát thải hơn 90 triệu tấn CO₂ mỗi năm, trở thành một trong những lĩnh vực có cường độ phát thải cao.

Trước thực tế đó, dự thảo Nghị định hệ thống hóa các chính sách khuyến khích và ưu đãi theo ba nhóm hoạt động chính gồm nghiên cứu và phát triển, đầu tư sản xuất và sử dụng vật liệu trong công trình. Thay vì ban hành các ưu đãi riêng lẻ dễ gây chồng chéo, dự thảo dẫn chiếu và áp dụng các chính sách đã có trong pháp luật về thuế, tín dụng, đất đai và khoa học công nghệ để hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư sản xuất vật liệu thân thiện môi trường.

Đáng chú ý, dự thảo khuyến khích mạnh việc tận dụng phụ phẩm công nghiệp như tro, xỉ, thạch cao làm nguyên liệu đầu vào cho sản xuất vật liệu xây dựng. Việc thúc đẩy sử dụng các nguồn phụ phẩm này không chỉ giúp giảm áp lực xử lý chất thải, mà còn tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên và giảm phát thải.

Ở khâu tiêu thụ, dự thảo định hướng ưu tiên sử dụng vật liệu xanh, vật liệu tái chế trong mua sắm công và đấu thầu, qua đó tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm. Đồng thời, các khái niệm và tiêu chí về vật liệu xanh, vật liệu phát thải thấp được chuẩn hóa, làm cơ sở cho việc áp dụng ưu đãi và đánh giá hiệu quả.

Để bảo đảm tính khả thi, dự thảo cũng bổ sung các quy định về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, định mức và đơn giá, giúp doanh nghiệp dễ dàng đưa vật liệu mới ra thị trường. Việc định hướng áp dụng các công cụ kinh tế về carbon, đo lường và báo cáo phát thải được lồng ghép trong khuôn khổ pháp luật hiện hành, tạo sự đồng bộ với lộ trình phát triển thị trường carbon của Việt Nam.

Dự thảo Nghị định về quản lý vật liệu xây dựng không chỉ giải quyết những bất cập trước mắt, mà còn đặt nền tảng cho một mô hình quản lý hiện đại, dựa trên dữ liệu, minh bạch và quy luật thị trường. Khi vai trò kiến tạo của Nhà nước được phát huy đúng mức, ngành vật liệu xây dựng được kỳ vọng sẽ vận hành ổn định hơn, giảm rủi ro biến động và từng bước chuyển dịch theo hướng xanh, tuần hoàn và bền vững.