Thị trường các-bon là đòn bẩy cho chuyển đổi xanh và năng lực cạnh tranh

“Cửa sổ 3 năm” và áp lực chuyển đổi năng lực

Các nền tảng pháp lý đã được thiết lập thông qua 3 nghị định trọng tâm gồm: 119/2025/NĐ-CP, 29/2026/NĐ-CP và 112/2026/NĐ-CP, tạo hành lang vận hành cho toàn bộ hệ thống. Trên cơ sở đó, thị trường được xây dựng theo 3 trụ cột gồm hạn ngạch phát thải, tín chỉ các-bon trong nước và tín chỉ theo cơ chế quốc tế.

Theo lộ trình, giai đoạn thí điểm kéo dài 3 năm (2026–2028) sẽ là bước đệm trước khi thị trường vận hành chính thức sau năm 2028. Đáng chú ý, trong giai đoạn này, 100% chi phí hạ tầng giao dịch, lưu ký và thanh toán được miễn phí, tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia với rủi ro tài chính thấp.

Giai đoạn 2026–2028 không chỉ là thử nghiệm chính sách mà còn là phép thử năng lực thích ứng của doanh nghiệp. Trong khoảng thời gian này, các doanh nghiệp phải đồng thời làm quen cơ chế thị trường và xây dựng nền tảng quản trị phát thải.

Ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) khẳng định, chuyển đổi xanh đang trở thành điều kiện để doanh nghiệp tham gia thị trường quốc tế, trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu sắc. Theo ông, các định hướng từ các nghị quyết lớn đã xác định rõ vai trò của khoa học công nghệ, hội nhập và khu vực kinh tế tư nhân trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh.

Với vai trò đại diện cộng đồng doanh nghiệp, VCCI đang triển khai nhiều chương trình hỗ trợ như đào tạo, kiểm kê khí nhà kính và kết nối quốc tế. Đây là những yếu tố nền tảng để doanh nghiệp có thể tham gia thị trường một cách hiệu quả.

Ông Hoàng Quang Phòng cũng cho rằng thị trường các-bon không chỉ là cơ chế chi trả phát thải mà còn là nơi ghi nhận nỗ lực đổi mới công nghệ. “Tham gia thị trường giúp doanh nghiệp tối ưu chi phí, nâng uy tín và tiếp cận nguồn tài chính xanh, nhưng đồng thời phải tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật,” ông nói, đồng thời kêu gọi doanh nghiệp phản hồi thẳng thắn về các khó khăn trong kiểm kê khí nhà kính và tiếp cận hạn ngạch để hoàn thiện chính sách.

Ở góc độ kỹ thuật, bài toán lớn nhất hiện nay là năng lực kiểm kê khí nhà kính. Đây là điều kiện bắt buộc để xác định hạn ngạch phát thải, nhưng lại đòi hỏi hệ thống dữ liệu, công nghệ và nhân lực chuyên môn. Nếu không kiểm soát chính xác phát thải, doanh nghiệp sẽ gặp rủi ro trong phân bổ hạn ngạch và chi phí giao dịch.

Song song, doanh nghiệp cần chuẩn bị chiến lược giao dịch tín chỉ. Với 3 loại tín chỉ (trong nước, quốc tế và theo Thỏa thuận Paris), việc lựa chọn giữa giảm phát thải nội bộ hay mua tín chỉ sẽ trở thành một quyết định mang tính tài chính.

Tín chỉ các-bon và dòng vốn xanh trị giá hàng triệu USD

Khi thị trường vận hành, mỗi đơn vị phát thải sẽ được “định giá”, biến carbon thành một loại tài sản kinh tế. Doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch có thể tạo ra tín chỉ và giao dịch, qua đó chuyển đổi nỗ lực giảm phát thải thành lợi ích tài chính cụ thể.

Không chỉ dừng ở đó, thị trường các-bon còn là cánh cửa để tiếp cận dòng vốn xanh. Các tổ chức tài chính quốc tế ngày càng ưu tiên doanh nghiệp có hệ thống quản trị phát thải minh bạch và chiến lược giảm phát thải rõ ràng.

Theo bà Cecilia Brennan - Tham tán Kinh tế, Đại sứ quán Australia, Đại diện Bộ Thương mại và Ngoại giao Australia, Việt Nam đã đạt những tiến triển đáng kể trong việc xây dựng nền tảng pháp lý và hiện đang chuyển sang giai đoạn triển khai thị trường. Bà cho biết Australia đã hỗ trợ Việt Nam thông qua nhiều chương trình, trong đó có khoản đầu tư gần 10 triệu AUD cho các sáng kiến hợp tác doanh nghiệp và các dự án như sản xuất lúa phát thải thấp.

Những hỗ trợ này không chỉ mang ý nghĩa tài chính mà còn giúp Việt Nam tiếp cận kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt về quản trị thị trường và xây dựng hệ thống tín chỉ đáng tin cậy. Đây là yếu tố then chốt, bởi theo kinh nghiệm quốc tế, thách thức lớn nhất không nằm ở nhu cầu mà ở việc tạo ra nguồn cung tín chỉ có độ tin cậy cao.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là áp lực tuân thủ ngày càng lớn. Doanh nghiệp phải đáp ứng các tiêu chuẩn báo cáo phát thải, quy định về hạn ngạch và cơ chế giao dịch. Những đơn vị không kịp thích ứng có thể đối mặt với chi phí gia tăng và mất lợi thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Với lộ trình rõ ràng gồm 3 nghị định, 3 trụ cột và 3 năm thí điểm, thị trường các-bon tại Việt Nam đang chuyển từ khung chính sách sang thực thi. Trong giai đoạn từ nay đến sau 2028, yếu tố quyết định không còn là quy mô phát thải mà là tốc độ thích ứng.

Doanh nghiệp tận dụng tốt “cửa sổ 3 năm” với chi phí tham gia bằng 0 sẽ có lợi thế rõ rệt khi thị trường bước vào vận hành chính thức và kết nối quốc tế. Ngược lại, sự chậm trễ có thể khiến chi phí carbon trở thành gánh nặng thay vì cơ hội tăng trưởng.