Điều kiện để sàn giao dịch carbon vận hành thực chất

Xây dựng dữ liệu nền và định hình luật chơi cho các ngành trọng điểm

Để thị trường carbon không dừng lại ở mức độ hình thức, ưu tiên hàng đầu phải là việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu nền (baseline) chuẩn xác. Đây được coi là xương sống của toàn bộ hệ thống, giúp định danh và định lượng khả năng giảm phát thải của bên bán cũng như nhu cầu bù trừ hạn ngạch của bên mua.

Trong giai đoạn thí điểm, sự chú ý đang đổ dồn vào 3 lĩnh vực phát thải lớn nhất là sắt thép, xi măng và nhiệt điện, vốn đang chiếm trên 70% tổng lượng phát thải khí nhà kính của ngành công nghiệp. Việc kiểm soát tốt dữ liệu từ ba "ông lớn" này sẽ quyết định tới 2/3 thành công của sàn giao dịch trong giai đoạn đầu.

Cơ chế vận hành của sàn sẽ tạo ra một thị trường năng động nơi vai trò của các doanh nghiệp có thể hoán đổi linh hoạt dựa trên kịch bản bù trừ hạn ngạch. Ví dụ, trong kịch bản cho phép bù trừ 10%, một doanh nghiệp thép có thể dư thừa tín chỉ để bán ra, nhưng khi tỷ lệ này nâng lên 20% và giá tín chỉ giảm, họ có thể trở thành bên mua để tối ưu chi phí.

Ngược lại, ngành nhiệt điện với đặc thù phát thải cao sẽ giữ vị thế người mua chủ đạo, trong khi ngành xi măng có dư địa lớn để trở thành người bán nếu quyết liệt đầu tư vào công nghệ xanh. Sự luân chuyển này chính là động lực kinh tế thúc đẩy các doanh nghiệp tự thân vận động để cắt giảm phát thải thay vì chỉ xem đó là trách nhiệm pháp lý khô khan.

Tuy nhiên, một thị trường thực chất cần một hệ sinh thái hỗ trợ hoàn chỉnh. Việt Nam cần sớm hình thành các tổ chức tư vấn, thẩm định và xác nhận phát thải nội địa đủ năng lực. Việc giảm sự phụ thuộc vào các đơn vị quốc tế không chỉ giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí mà còn đảm bảo tính chủ động trong việc kiểm kê và xác nhận tín chỉ.

Bên cạnh đó, khung pháp lý về phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương cần được hoàn thiện rõ ràng, gắn liền với các chỉ tiêu đo lường và xác minh độc lập (MRV) để đảm bảo mỗi tín chỉ carbon đưa lên sàn đều mang giá trị thật, không bị thổi phồng hay trùng lặp.

Hành lang pháp lý và hạ tầng giao dịch chuyên nghiệp

Sự ra đời của Nghị định 29/2026/NĐ-CP vào ngày 19/01/2026 đã đặt những viên gạch pháp lý quan trọng đầu tiên cho sàn giao dịch carbon trong nước. Dựa trên tinh thần của Luật Bảo vệ môi trường 2020, nghị định này đã xác lập một mô hình vận hành tập trung và chuyên nghiệp.

Theo đó, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội sẽ đóng vai trò là đơn vị tổ chức vận hành, trong khi Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam chịu trách nhiệm thanh toán. Việc tận dụng hạ tầng và kinh nghiệm từ thị trường chứng khoán giúp sàn giao dịch carbon nhanh chóng đạt được sự tin cậy và minh bạch cần thiết.

Điểm đáng chú ý trong "luật chơi" mới là tính duy nhất và định danh của tài sản. Mọi hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon phải được cấp mã số định danh duy nhất trên hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý. Điều này loại bỏ hoàn toàn rủi ro gian lận hoặc giao dịch chồng chéo.

Các chủ thể tham gia, từ doanh nghiệp sản xuất đến các quỹ đầu tư, đều phải thực hiện giao dịch thông qua các thành viên giao dịch là công ty chứng khoán, tuân thủ nguyên tắc chuyển giao tài sản đồng thời với thanh toán tiền. Cách tiếp cận này giúp thị trường carbon vận hành an toàn và chặt chẽ như một thị trường tài chính cao cấp.

Nhìn rộng hơn, sàn giao dịch carbon không chỉ là công cụ môi trường mà còn là động lực để thực hiện cam kết Net Zero. Để luật chơi xanh thực sự đi vào cuộc sống, Chính phủ cần sớm tích hợp các mục tiêu xã hội và chiến lược tài chính rõ ràng vào NDC (Đóng góp do quốc gia tự xác định).

Khi có một hành lang pháp lý đủ mạnh, kết hợp với các cơ chế tài chính hỗ trợ đầu tư công - tư, sàn giao dịch carbon sẽ trở thành thỏi nam châm thu hút các dự án chuyển đổi xanh, giúp Việt Nam không chỉ đạt được mục tiêu môi trường mà còn nâng cao vị thế cạnh tranh trên bản đồ kinh tế bền vững toàn cầu.

Sứ mệnh của sàn giao dịch carbon năm 2026 là biến trách nhiệm giảm phát thải thành một cơ hội kinh doanh hữu hình. Khi dữ liệu được minh bạch hóa và quyền sở hữu được bảo hộ, mỗi tấn CO2 giảm thiểu sẽ trở thành một loại tài sản có giá trị, thúc đẩy dòng vốn chảy vào các công nghệ sạch, kiến tạo nên một tương lai bền vững cho thế hệ mai sau.