Tái định vị OCOP trong cấu trúc kinh tế nông thôn

Trong tiến trình xây dựng nông thôn mới nâng cao và nông thôn mới kiểu mẫu, Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đã và đang khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương, nâng cao thu nhập cho người dân và định vị thương hiệu nông sản tỉnh Ninh Bình. Đồng hành cùng chương trình, các hợp tác xã nông nghiệp (HTXNN) nổi lên như lực lượng nòng cốt, đưa sản phẩm đặc trưng phát triển theo hướng hàng hóa, có chứng nhận, có thương hiệu và từng bước gắn với du lịch nông thôn.

Sau sáp nhập, Ninh Bình không chỉ thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội kết hợp thế mạnh, khắc phục hạn chế giữa các vùng. Toàn tỉnh hiện có 1.065 HTX và 1.001 sản phẩm được chứng nhận OCOP. Đây là con số cho thấy bức tranh kinh tế hợp tác và sản phẩm đặc trưng địa phương rất phong phú, đa dạng.

Chuỗi hóa sản xuất, nâng chuẩn thương mại hóa

HTXNN được xác định là hạt nhân trong xây dựng nông thôn mới. Thông qua mô hình liên kết, các hộ nông dân từng bước thoát khỏi sản xuất nhỏ lẻ, manh mún để tham gia vào chuỗi giá trị hàng hóa bền vững. Liên kết trong HTX trở thành “chìa khóa” tổ chức lại sản xuất, nâng cao năng suất và chất lượng.

Chuỗi liên kết trong sản xuất nông nghiệp là hình thức sản xuất khép kín, kết nối chặt chẽ từ khâu sản xuất, thu hoạch đến chế biến và tiêu thụ. Đây là xu hướng tất yếu nhằm tối ưu hóa giá trị gia tăng, nâng cao hiệu quả và khả năng cạnh tranh của nông sản. Trong chuỗi đó, HTXNN đóng vai trò trung tâm, là cầu nối giữa nông dân với doanh nghiệp, thị trường và người tiêu dùng.

Hiện toàn tỉnh Ninh Bình có 123 chuỗi liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ, cung ứng thực phẩm nông sản an toàn; trong đó có 51 HTXNN tham gia chuỗi liên kết. Có 128 HTX có sản phẩm OCOP, chiếm 25% chủ thể tham gia chương trình. Kết quả này có được nhờ sự hỗ trợ đồng bộ từ chính sách của Nhà nước thông qua Chương trình OCOP, trong đó trọng tâm là thúc đẩy liên kết và nâng cao tiêu chuẩn sản phẩm.

Chính sách khuyến khích phát triển kinh tế hợp tác, lấy HTX làm trụ cột tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị đã giúp HTXNN nâng cao vai trò “người bạn đồng hành” của nông dân. Thay vì sản xuất nhỏ lẻ, các hộ được tổ chức lại ruộng đất, tập trung diện tích trồng lúa, rau màu, nuôi thủy sản theo hướng ứng dụng công nghệ cao. Liên kết “4 nhà” – Nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp, nhà nông – được thúc đẩy mạnh mẽ.

Các HTX được hỗ trợ tiếp cận khoa học - kỹ thuật, cơ giới hóa sản xuất; các chủ thể OCOP được tư vấn thiết kế bao bì, kiểu dáng, tem truy xuất nguồn gốc, nhãn mác. Nhờ đó, sản phẩm đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường, từng bước mở rộng tiêu thụ, thậm chí hướng tới xuất khẩu.

Hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối cung - cầu được tăng cường, giúp sản phẩm OCOP vào hệ thống phân phối, siêu thị, sàn thương mại điện tử. Định hướng xây dựng sản phẩm OCOP trở thành quà tặng và sản phẩm phục vụ du lịch cũng được chú trọng, tận dụng lợi thế lượng khách lớn mà Ninh Bình đón mỗi năm.

Gắn OCOP với du lịch, mở rộng dư địa tăng trưởng

Thực tiễn cho thấy, nhiều mô hình HTX đã khẳng định hiệu quả. Các HTX không chỉ dừng lại ở sản xuất nông nghiệp mà còn mở rộng sang dịch vụ, trải nghiệm, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế nông thôn hiện đại. Điều đó cho thấy OCOP không đơn thuần là chương trình phát triển sản phẩm, mà là một hệ sinh thái gồm sản xuất – chế biến – tiêu thụ – quảng bá, trong đó HTX là chủ thể dẫn dắt phù hợp nhất.

Du lịch nông thôn hiện nay không chỉ là tham quan cảnh quan mà còn là trải nghiệm văn hóa, ẩm thực, nghề truyền thống. Sản phẩm OCOP do HTX sản xuất chính là “linh hồn” của các tour du lịch nông nghiệp.

Du khách không chỉ đến để ngắm cảnh mà còn mong muốn trải nghiệm quy trình sản xuất, thưởng thức đặc sản địa phương và mang về những sản phẩm chất lượng cao làm quà tặng. Một tour du lịch nông nghiệp chỉ thực sự bền vững khi gắn với hệ thống sản phẩm hàng hóa đạt chuẩn, có câu chuyện, có nguồn gốc rõ ràng.

HTXNN đóng vai trò kết nối toàn bộ chuỗi này: hoàn thiện tiêu chuẩn sản phẩm OCOP hướng tới khách du lịch; thiết kế bao bì bắt mắt, phù hợp làm quà; liên kết doanh nghiệp – HTX – đơn vị lữ hành; triển khai bán hàng trực tuyến, ứng dụng mã QR truy xuất nguồn gốc; xây dựng các tour trải nghiệm sản xuất.

Ninh Bình có lợi thế lớn về du lịch với các điểm đến nổi tiếng như Tràng An, Chùa Bái Đính, Vườn quốc gia Cúc Phương và Khu du lịch quốc gia Tam Chúc. Lượng khách lớn là thị trường tiềm năng để sản phẩm OCOP phát triển nếu được tổ chức bài bản.

Đến nay, với 123 chuỗi liên kết sản xuất – chế biến – tiêu thụ, 51 HTXNN tham gia chuỗi và 128 HTX có sản phẩm OCOP, nền tảng đã hình thành tương đối rõ nét. Tuy nhiên, để du lịch nông thôn thực sự trở thành động lực phát triển bền vững, cần sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành; tăng cường đầu tư hạ tầng, xúc tiến thương mại và đào tạo nguồn nhân lực cho HTX.

Trong thời gian tới, nếu được đầu tư bài bản và vận hành hiệu quả, HTXNN sẽ không chỉ là đơn vị sản xuất nông sản mà còn trở thành trung tâm của nền kinh tế nông thôn hiện đại - nơi tạo ra sản phẩm, dịch vụ, trải nghiệm và giá trị văn hóa đặc sắc. Đây chính là con đường bền vững để xây dựng nông thôn mới hiện đại, giàu bản sắc, góp phần phát triển kinh tế địa phương và nâng cao đời sống người dân.