Tái cấu trúc thị trường rau quả toàn cầu và cơ hội cho xuất khẩu Việt Nam

Chuỗi cung ứng rau quả toàn cầu chuyển sang cạnh tranh tiêu chuẩn và thương hiệu

Những động thái chính sách gần đây tại nhiều quốc gia cho thấy thị trường rau quả quốc tế không còn đơn thuần cạnh tranh bằng giá hay sản lượng mà đang dịch chuyển sang giai đoạn bảo vệ thương hiệu quốc gia và chuẩn hóa chất lượng theo các tiêu chí ngày càng chi tiết, thể hiện rõ qua việc Malaysiachính thức được cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý cho giống sầu riêng Musang King, qua đó xác lập quyền độc quyền sử dụng tên gọi này trên thị trường xuất khẩu và đồng thời mở ra xu hướng mới trong việc quản trị tài sản nông sản bằng công cụ sở hữu trí tuệ.

Việc chính phủ Malaysia phối hợp với các cơ quan quản lý Trung Quốc nhằm đảm bảo công nhận sản phẩm Musang King chính hãng không chỉ mang ý nghĩa bảo vệ thương hiệu quốc gia mà còn cho thấy các nước xuất khẩu trái cây nhiệt đới đang chuyển sang chiến lược kiểm soát chặt chuỗi giá trị từ vùng trồng, đóng gói đến ghi nhãn, qua đó hạn chế tình trạng mạo danh xuất xứ và củng cố vị thế cạnh tranh dài hạn trên thị trường nhập khẩu lớn.

Song song với xu hướng bảo hộ thương hiệu, thị trường Nga cũng bắt đầu triển khai các tiêu chuẩn kỹ thuật mới khi lần đầu ban hành tiêu chuẩn quốc gia GOST dành cho trái chuối, có hiệu lực từ tháng 3/2026, trong đó quy định chi tiết về hình thức, mùi vị, độ chín, kích thước quả cũng như quy trình bảo quản và vận chuyển trước khi đến tay người tiêu dùng, qua đó phản ánh xu hướng ngày càng phổ biến của các quốc gia nhập khẩu trong việc sử dụng tiêu chuẩn kỹ thuật như một công cụ quản lý chất lượng và điều tiết thị trường.

Việc tiêu chuẩn GOST mang tính hướng dẫn nhưng vẫn đặt ra các tiêu chí rõ ràng về đặc tính sản phẩm cho thấy thương mại nông sản đang tiến tới giai đoạn kiểm soát sâu hơn đối với toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ thu hoạch, vận chuyển đến quá trình chín thương mại, đồng nghĩa với việc doanh nghiệp xuất khẩu buộc phải nâng cấp hệ thống kiểm soát chất lượng nếu muốn duy trì khả năng tiếp cận các thị trường lớn trong dài hạn.

Xuất khẩu rau quả Việt Nam tăng tốc trong chu kỳ chuyển dịch giá trị

Trong bối cảnh thị trường thế giới biến động, xuất khẩu rau quả của Việt Nam vẫn duy trì đà tăng trưởng tích cực ngay từ đầu năm 2026, phản ánh hiệu quả của quá trình tái cơ cấu ngành hàng theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu.

Theo số liệu thống kê, trong 15 ngày đầu tháng 2/2026, kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt 230,88 triệu USD, giảm so với nửa đầu tháng trước do yếu tố mùa vụ và kỳ nghỉ Tết Nguyên đán nhưng vẫn tăng mạnh so với cùng kỳ năm 2025, cho thấy nhu cầu thị trường quốc tế tiếp tục duy trì ở mức cao. Lũy kế từ đầu năm đến ngày 15/2/2026, tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam đạt 875,33 triệu USD, tăng 67,2% so với cùng kỳ năm trước, qua đó củng cố triển vọng thiết lập mức kỷ lục mới cho toàn ngành trong năm nay.

Động lực tăng trưởng không chỉ đến từ nhu cầu tiêu thụ phục hồi tại các thị trường lớn mà còn xuất phát từ sự cải thiện đáng kể của hạ tầng logistics, thời gian vận chuyển được rút ngắn và chi phí được tối ưu hóa, giúp nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng khốc liệt.

Đáng chú ý, cơ cấu xuất khẩu đang chứng kiến sự chuyển dịch rõ rệt từ các mặt hàng tươi truyền thống sang nhóm sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng cao, cho thấy ngành rau quả Việt Nam đang từng bước thoát khỏi mô hình xuất khẩu dựa vào sản lượng và hướng tới chiến lược gia tăng giá trị chuỗi cung ứng.

Trong tháng 1/2026, hạt dẻ cười trở thành mặt hàng có trị giá xuất khẩu lớn nhất, chiếm hơn một phần năm tổng kim ngạch, trong khi sầu riêng tiếp tục giữ vai trò động lực tăng trưởng quan trọng nhờ việc mở rộng mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói được phê duyệt, giúp nguồn cung xuất khẩu ổn định hơn và khả năng đáp ứng đơn hàng quy mô lớn được cải thiện đáng kể.

Bên cạnh đó, lợi thế mùa vụ nghịch giúp sầu riêng Việt Nam duy trì vị thế cạnh tranh khi nhiều đối thủ chưa bước vào vụ chính, qua đó tạo điều kiện mở rộng thị phần trên thị trường quốc tế trong giai đoạn đầu năm. Các mặt hàng thanh long, chuối, xoài tiếp tục duy trì xuất khẩu ổn định tại các thị trường truyền thống, trong khi dừa tươi, nhãn và nhóm rau gia vị gia tăng tỷ trọng nhờ mở rộng sang các thị trường có yêu cầu chất lượng cao.

Sự đa dạng hóa danh mục sản phẩm, đặc biệt là việc đưa nhiều loại trái cây giá trị cao vào xuất khẩu chính ngạch, đang góp phần tái định hình hình ảnh nông sản Việt Nam theo hướng chuyên nghiệp và bền vững hơn, dù song song với đó là yêu cầu ngày càng khắt khe về kiểm dịch thực vật, dư lượng hóa chất và truy xuất nguồn gốc mà doanh nghiệp cần liên tục cập nhật để tránh rủi ro thương mại.

Trong bức tranh mở rộng thị trường xuất khẩu, Canada nổi lên như một điểm đến có tiềm năng tăng trưởng dài hạn đối với rau quả Việt Nam khi nhu cầu nhập khẩu tiếp tục gia tăng dưới tác động của lạm phát, xu hướng tiêu dùng bền vững và sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu.

Năm 2025, Việt Nam trở thành nguồn cung rau, hoa, củ, quả và sản phẩm chế biến lớn thứ 17 cho Canadavới tốc độ tăng trưởng hơn 20% so với năm trước, đồng thời thị phần rau quả của Việt Nam trong tổng trị giá nhập khẩu của thị trường này tăng từ 0,77% lên 0,93%, cho thấy dư địa mở rộng vẫn còn rất lớn nếu doanh nghiệp tiếp tục nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật và xây dựng hệ thống phân phối ổn định.

Đặc điểm khí hậu mùa đông kéo dài khiến Canadaphụ thuộc mạnh vào nhập khẩu rau quả tươi, đặc biệt đối với nhóm rau củ thiết yếu và trái cây nhiệt đới, trong khi xu hướng tiêu dùng hướng đến thực phẩm tốt cho sức khỏe, sản phẩm hữu cơ và thực phẩm chế biến có thời hạn bảo quản dài đang mở ra không gian tăng trưởng mới cho các nhà xuất khẩu có khả năng cung ứng đa dạng chủng loại sản phẩm.

Tuy nhiên, đây cũng là thị trường có yêu cầu kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt, không chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng mà còn xem xét toàn bộ quy trình sản xuất, từ canh tác, thu hoạch đến đóng gói và vận chuyển, đặt ra yêu cầu nâng cấp toàn diện đối với chuỗi sản xuất của doanh nghiệp Việt Nam nếu muốn khai thác hiệu quả thị trường này trong dài hạn.