Số hóa ngành ngân hàng với pháp lý đồng bộ và tin cậy

Những điểm nghẽn từ khoảng trống thể chế

Hành trình số hóa của ngành ngân hàng Việt Nam năm 2026 đã tiến những bước dài với sự hiện diện của AI, Big Data và hệ sinh thái ngân hàng mở. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy một nghịch lý đó là trong khi hạ tầng kỹ thuật đã sẵn sàng cho mô hình không giấy tờ (paperless), thì rào cản pháp lý lại đang tạo ra những lực cản đáng kể.

TS. Nguyễn Khánh Phương, Viện Nghiên cứu Khoa học Ngân hàng chỉ rõ, nhiều văn bản quy phạm pháp luật cũ hiện không còn tương thích với Luật Giao dịch điện tử 2023 và Luật Kế toán 2024. Điều này tạo ra một khoảng trống niềm tin pháp lý, khiến các cơ quan thanh tra, kiểm toán vẫn dè dặt trong việc thừa nhận tính nguyên gốc của dữ liệu điện tử.

Sự thiếu đồng bộ liên ngành đang trực tiếp làm gia tăng chi phí vận hành cho các tổ chức tín dụng. Dù ngân hàng đầu tư hàng nghìn tỷ đồng cho số hóa, nhưng nhiều thủ tục liên quan đến công chứng, thuế hay đăng ký giao dịch bảo đảm vẫn yêu cầu chữ ký tay và dấu đỏ. Hệ quả là các ngân hàng buộc phải duy trì song song cả hồ sơ giấy và hồ sơ số, triệt tiêu phần lớn lợi ích tiết giảm chi phí mà công nghệ mang lại.

Bên cạnh đó, các quy định về định danh điện tử (eKYC) cũng đang đối mặt với những rủi ro mới từ công nghệ giả mạo deepfake ngày càng tinh vi, trong khi khung pháp lý về chứng cứ điện tử và tiêu chuẩn giám định sinh trắc học vẫn chưa hoàn thiện.

Vấn đề an ninh mạng cũng đang đặt hệ thống vào tình trạng báo động. Theo số liệu từ Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, năm 2024 ghi nhận hơn 659.000 vụ tấn công mạng, ảnh hưởng đến hơn 46% cơ quan và doanh nghiệp.

Đặc biệt, sự cố tấn công vào Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia hồi tháng 9/2025 với 160 triệu bản ghi bị xâm nhập đã bộc lộ lỗ hổng trong cơ chế chia sẻ thông tin. Việc các ngân hàng e ngại công bố thông tin sự cố do lo ngại trách nhiệm pháp lý đã vô tình làm suy yếu khả năng phòng vệ tập thể của toàn hệ thống.

Kiến tạo vành đai an toàn cho đổi mới sáng tạo

Để hoàn thiện công nghệ số, ngành ngân hàng cần một sự dịch chuyển tư duy từ quản lý truyền thống sang quản trị dựa trên công nghệ. Việc triển khai Open API theo Thông tư 64/2024/TT-NHNN không đơn thuần là bài toán kỹ thuật mà là vấn đề phân định trách nhiệm pháp lý giữa ngân hàng và các bên thứ ba như Fintech.

Các chuyên gia đề xuất cần chuẩn hóa các giao thức ủy quyền như OAuth 2.0 và thiết lập các thỏa thuận mức dịch vụ (SLA) chi tiết để bảo vệ quyền lợi người dùng. Trong lĩnh vực eKYC, việc bắt buộc tích hợp nhận diện 3D và phát hiện sự sống (liveness detection) được xem là giải pháp then chốt để kiểm soát rủi ro rửa tiền và gian lận tài chính.

Một điểm sáng trong nỗ lực kiến tạo thể chế là cách tiếp cận thận trọng nhưng không bảo thủ thông qua cơ chế thử nghiệm (sandbox) theo Nghị định 94/2025/NĐ-CP. Việc ứng dụng AI và học máy trong chấm điểm tín dụng hay cho vay ngang hàng (P2P Lending) đang mở rộng khả năng tiếp cận tài chính cho nhóm khách hàng dưới chuẩn.

Theo Quyết định 2866/QĐ-NHNN, các vành đai an toàn đã được thiết lập với hạn mức dư nợ tối đa 100 triệu đồng cho mỗi khách hàng trong hệ thống sandbox, đi kèm yêu cầu khắt khe về vốn và ký quỹ. Đây chính là mô hình quản trị rủi ro linh hoạt, cho phép đổi mới sáng tạo diễn ra trong một phạm vi có thể kiểm soát được.

Quản trị dữ liệu theo thiết kế (Privacy by Design) cũng cần trở thành yêu cầu bắt buộc, tuân thủ nghiêm ngặt Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Các ngân hàng phải giữ vai trò là bên kiểm soát dữ liệu, thực hiện đánh giá tác động bảo vệ dữ liệu cho mọi dự án AI.

Khi công nghệ và pháp lý tìm được tiếng nói chung, ngành ngân hàng không chỉ nâng cao hiệu quả vận hành mà còn xây dựng được một hệ sinh thái tài chính số minh bạch, an toàn và bền vững, xứng đáng là huyết mạch của nền kinh tế số Việt Nam.