Sàn giao dịch carbon: Phép thử năng lực quản trị phát thải

Từ khung chính sách đến hạ tầng kinh tế xanh

Sự ra đời của Nghị định số 29/2026/NĐ-CP quy định về sàn giao dịch carbon trong nước được giới quan sát đánh giá là một cột mốc lịch sử. Sau nhiều năm chuẩn bị và thảo luận, Việt Nam đã chính thức bước từ giai đoạn xây dựng lý thuyết sang vận hành thực chất một thị trường đầy tiềm năng nhưng cũng không ít thách thức. Sàn giao dịch này không đơn thuần là nơi mua và bán những con số phát thải, nó là hạ tầng kinh tế mới, nơi giá trị của sự bền vững được định chuẩn bằng tiền tệ.

Theo bà Nguyễn Hồng Loan, Giám đốc Công ty TNHH Kiến tạo Khí hậu xanh (GreenCIC), đây là bước đi cực kỳ kịp thời. Trong bối cảnh các thị trường lớn như EU hay Mỹ đang siết chặt các quy định về biên giới carbon, việc có một sàn giao dịch nội địa giúp doanh nghiệp Việt Nam không bị bỡ ngỡ.

Theo số liệu thống kê sơ bộ, hàng nghìn doanh nghiệp thuộc các lĩnh vực tiêu thụ năng lượng trọng điểm sẽ phải thực hiện kiểm kê và tuân thủ hạn ngạch phát thải trong thời gian tới. Việc hình thành một cơ chế giao dịch tập trung, minh bạch và có sự giám sát của Nhà nước sẽ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý, đồng thời tạo ra một kênh huy động vốn mới cho các dự án giảm phát thải.

Thay vì nhìn nhận carbon như một gánh nặng chi phí, các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp nên coi đây là một biến số kinh tế mới. Một khi thị trường vận hành ổn định, những đơn vị có công nghệ sản xuất sạch, phát thải thấp sẽ sở hữu một loại tài sản có giá trị thanh khoản cao chính là hạn ngạch dư thừa hoặc tín chỉ carbon.

Ngược lại, những doanh nghiệp chậm chân trong đổi mới công nghệ sẽ phải đối mặt với áp lực tài chính ngày càng lớn khi phải mua thêm quyền phát thải để duy trì hoạt động. Đây chính là cơ chế đào thải tự nhiên của nền kinh tế xanh, thúc đẩy dòng vốn chảy vào những mô hình sản xuất thông minh và thân thiện với môi trường.

Quản trị dữ liệu là chìa khóa của sự tồn tại

Dù sàn giao dịch đã sẵn sàng về mặt hạ tầng, nhưng sự thành công của nó phụ thuộc hoàn toàn vào chất lượng đầu vào của hàng hóa. Trong thị trường carbon, hàng hóa chính là các báo cáo phát thải được xác thực. Nếu không có dữ liệu minh bạch, sàn giao dịch chỉ là một vỏ bọc trống rỗng.

Ông Trần Kỳ Anh, chuyên gia về tín chỉ carbon nhận định thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ giao dịch mà nằm ở năng lực đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV) của các đơn vị thành viên.

Hiện nay, tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam có hệ thống quản trị dữ liệu phát thải bài bản vẫn còn ở mức khiêm tốn. Nhiều đơn vị vẫn đang lúng túng trong việc xác định phạm vi kiểm kê hoặc chưa thiết lập được quy trình kiểm soát nội bộ chặt chẽ.

Bà Nguyễn Hồng Loan nhấn mạnh doanh nghiệp cần từ bỏ tư duy đối phó hoặc coi đây là nhiệm vụ mang tính tuân thủ ngắn hạn. Quản trị phát thải phải được đưa vào trung tâm của chiến lược kinh doanh, ngang hàng với quản trị tài chính hay quản trị rủi ro. Carbon cần được đo lường và dự báo chính xác như cách doanh nghiệp quản lý chi phí điện năng hay nguyên liệu đầu vào.

Giai đoạn thí điểm hiện nay là thời điểm vàng để các doanh nghiệp làm quen với cuộc chơi mới. Theo dự báo từ các tổ chức quốc tế, giá carbon trên thế giới có xu hướng tăng mạnh khi các quốc gia siết chặt lộ trình Net Zero vào năm 2050. Những doanh nghiệp sớm thiết lập được hệ thống MRV chuẩn chỉnh sẽ có lợi thế tuyệt đối trong việc tối ưu hóa chi phí và gia tăng uy tín trên thị trường quốc tế.

Sự minh bạch về dữ liệu không chỉ giúp doanh nghiệp vượt qua các hàng rào kỹ thuật xuất khẩu mà còn là tấm vé để tiếp cận các nguồn tài chính xanh từ các định chế tài chính toàn cầu. Sàn giao dịch carbon, vì thế, chính là phép thử khắt khe nhất nhưng cũng công bằng nhất cho năng lực quản trị và tầm nhìn của doanh nghiệp Việt trong kỷ nguyên mới.