Nông sản Việt Nam trước cơ hội bứt phá tại thị trường tỷ dân

Rau quả trở thành động lực tăng trưởng mới

Trung Quốc tiếp tục giữ vị trí là thị trường tiêu thụ nông, lâm, thủy sản lớn nhất của Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch thương mại song phương giữa hai nước vượt 290 tỷ USD, thiết lập mức kỷ lục mới. Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì trong những tháng đầu năm 2026 khi xuất khẩu nông sản và thực phẩm của Việt Nam sang Trung Quốc tăng 37,4% trong quý I, cao gấp hơn 6 lần tốc độ tăng trưởng xuất khẩu chung.

Trong bức tranh đó, rau quả nổi lên là ngành hàng dẫn dắt tăng trưởng. Với tốc độ tăng trưởng bình quân trên 20% mỗi năm, Việt Nam hiện là nhà cung cấp rau quả lớn thứ hai cho thị trường Trung Quốc, chiếm 22,55% thị phần. Riêng năm 2025, Trung Quốc nhập khẩu khoảng 5,5 tỷ USD rau quả từ Việt Nam, tương đương 64% tổng kim ngạch xuất khẩu của toàn ngành.

Theo ông Hà Vĩ, Đại sứ Trung Quốc tại Việt Nam, với quy mô thị trường hơn 1,4 tỷ dân và nhu cầu ngày càng tăng đối với các sản phẩm nông nghiệp chất lượng cao, Trung Quốc sẽ tiếp tục là thị trường giàu tiềm năng đối với nông sản Việt Nam. Ông cho rằng hợp tác nông nghiệp giữa hai nước đang bước sang giai đoạn phát triển sâu rộng hơn, tạo điều kiện để ngày càng nhiều mặt hàng nông sản Việt Nam thâm nhập chính ngạch vào thị trường này.

Sầu riêng hiện là minh chứng rõ nét nhất cho tiềm năng đó. Năm 2025, xuất khẩu sầu riêng đạt khoảng 941.000 tấn, mang về hơn 3,4 tỷ USD. Bình quân mỗi ngày có gần 2.600 tấn sầu riêng Việt Nam được vận chuyển sang Trung Quốc. Trong giai đoạn 2021-2025, hơn 95% lượng sầu riêng xuất khẩu của Việt Nam được tiêu thụ tại thị trường này. Không chỉ sầu riêng, mít cũng ghi nhận mức độ hiện diện rất lớn khi hơn 3,2 triệu tấn đã được xuất khẩu và khoảng 99% sản lượng được tiêu thụ tại Trung Quốc.

Những con số trên cho thấy thị trường Trung Quốc không chỉ là đầu ra quan trọng mà đang trở thành động lực tăng trưởng đối với nhiều ngành hàng nông sản chủ lực của Việt Nam.

Từ lợi thế sản lượng đến cuộc đua chất lượng và chuỗi giá trị

Sự tăng trưởng mạnh mẽ của thương mại nông sản Việt Nam - Trung Quốc cũng đang kéo theo sự thay đổi trong mô hình hợp tác. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là giao thương hàng hóa thì hiện nay hai bên đang hướng tới xây dựng chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị toàn diện, từ sản xuất, chế biến đến logistics và phân phối.

Theo ông Nguyễn Minh Vũ, Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao, dư địa hợp tác nông nghiệp giữa hai nước vẫn còn rất lớn. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tiềm năng này, cần thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ giao thương đơn thuần sang liên kết sâu hơn trong các khâu nghiên cứu giống, sản xuất công nghệ cao, chế biến sâu và logistics.

Xu hướng đó đang mở ra không gian đầu tư mới cho doanh nghiệp. Ông Chương Lâm, Chủ tịch Hội Doanh nhân Trung Quốc tại Việt Nam (Chi hội TP.HCM), cho biết mạng lưới vận tải đa phương thức giữa hai nước ngày càng hoàn thiện với sự kết nối giữa đường bộ, đường sắt, hàng không và đường biển. Cùng với hệ thống kho lạnh tại khu vực cửa khẩu, hạ tầng logistics đang góp phần giảm đáng kể chi phí cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Ông Hà Vĩ cho biết nhờ cơ chế thông quan nhanh và "luồng xanh", nhiều loại trái cây tươi của Việt Nam hiện có thể đến tay người tiêu dùng Trung Quốc trong ngày hoặc chỉ sau một ngày. Điều này cho thấy tiềm năng rất lớn của các dự án kho lạnh, trung tâm logistics và hệ thống bảo quản sau thu hoạch trong việc nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, các chuyên gia đều thống nhất rằng lợi thế về sản lượng sẽ không còn là yếu tố quyết định trong giai đoạn tới. Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nhận định cạnh tranh hiện nay không còn chỉ nằm ở giá bán hay sản lượng mà là khả năng đáp ứng đồng thời các tiêu chuẩn về vùng trồng, cơ sở đóng gói, kiểm dịch thực vật, truy xuất nguồn gốc và chất lượng sản phẩm. Theo ông, ngành rau quả cần chuyển mạnh từ cạnh tranh bằng sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, độ an toàn và tính minh bạch.

Áp lực này càng gia tăng khi các thị trường nhập khẩu liên tục nâng cao các rào cản kỹ thuật. Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho rằng yêu cầu hiện nay không chỉ dừng lại ở an toàn thực phẩm hay mã số vùng trồng mà còn mở rộng sang các tiêu chí về môi trường và giảm phát thải carbon. Trong bối cảnh đó, chế biến sâu không còn là lựa chọn mà trở thành hướng đi tất yếu để nâng cao giá trị gia tăng và giảm phụ thuộc vào xuất khẩu thô.

Cùng với chế biến sâu, chuyển đổi số đang trở thành nền tảng cho năng lực cạnh tranh mới. Các giải pháp hải quan thông minh, cửa khẩu thông minh và truy xuất nguồn gốc bằng mã QR không chỉ giúp rút ngắn thời gian thông quan mà còn nâng cao tính minh bạch, khả năng kiểm soát chất lượng và niềm tin của người tiêu dùng.

Theo ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), cơ hội lớn luôn đi kèm với áp lực cạnh tranh ngày càng gay gắt khi Trung Quốc liên tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quản lý và nhiều quốc gia khác cũng đang gia tăng hiện diện tại thị trường này. Vì vậy, thay vì chỉ tập trung mở rộng xuất khẩu, Việt Nam cần xây dựng một hệ sinh thái xuất khẩu bền vững với sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, địa phương, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp.

Đây cũng chính là giai đoạn mở ra nhiều cơ hội mới cho doanh nghiệp trong các lĩnh vực logistics, kho lạnh, công nghệ truy xuất nguồn gốc, chế biến sâu và phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn. Khi cuộc cạnh tranh chuyển từ sản lượng sang chất lượng và giá trị gia tăng, những doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi cung ứng sẽ có nhiều lợi thế hơn trong việc khai thác thị trường hơn 1,4 tỷ dân và tận dụng dư địa tăng trưởng còn rất lớn của thương mại nông sản Việt Nam - Trung Quốc.