Ninh Bình: Số hóa di sản “chìa khóa” quản trị và lan tỏa giá trị văn hóa

Sau hợp nhất, Ninh Bình bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian văn hóa rộng lớn, nơi hội tụ mật độ di sản dày đặc bậc nhất cả nước. Khối lượng di sản khổng lồ đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới phương thức quản lý, trong đó ứng dụng công nghệ số trở thành giải pháp mang tính tất yếu. Thời gian qua, ngành Văn hóa tỉnh đã chủ động phối hợp với các sở, ngành, địa phương từng bước giải bài toán đồng bộ dữ liệu, nâng cao hiệu quả quản lý và lan tỏa giá trị di sản thông qua các nền tảng công nghệ thông minh.

Hiện nay, Ninh Bình đang quản lý hệ sinh thái di sản phong phú cả về số lượng lẫn giá trị. Toàn tỉnh có 1.109 di tích được xếp hạng, bao gồm 1 di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới là Quần thể danh thắng Tràng An, 10 di tích quốc gia đặc biệt, 269 di tích quốc gia và 830 di tích cấp tỉnh. Bên cạnh đó là hàng nghìn di sản văn hóa phi vật thể thuộc nhiều loại hình, trong đó có 42 di sản đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, 1 di sản được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, cùng 22 hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Khối lượng di sản lớn và phân bố rộng sau hợp nhất tạo ra áp lực không nhỏ cho công tác quản lý, lưu trữ và khai thác giá trị. Đồng bộ hóa dữ liệu vì vậy trở thành nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo đảm tính liên thông, thống nhất trong quản lý, bảo vệ và phát huy di sản. Đại diện Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh cho biết, ngành đang tiến hành rà soát, chuẩn hóa toàn bộ hồ sơ, xây dựng hệ tiêu chí chung, tiến tới hình thành cơ sở dữ liệu tập trung. Hệ thống này sẽ kết nối với dữ liệu quốc gia và nền tảng chính quyền số, góp phần nâng cao tính minh bạch, khoa học trong công tác quy hoạch, tu bổ và quản lý hiện trạng di sản.

Công nghệ số thay đổi phương thức quản lý di sản

Thực tế cho thấy, công nghệ số đang góp phần tối ưu hóa không gian lưu trữ, đồng thời nâng cao tính chính xác và hiệu quả trong quản lý hồ sơ. Tại Trung tâm Bảo tồn di tích lịch sử văn hóa Cố đô Hoa Lư, đơn vị hiện quản lý khoảng 1.000 hiện vật quý, 5 bảo vật quốc gia và 50 bản sắc phong. Việc số hóa toàn diện đã giúp thiết lập hệ thống dữ liệu điện tử lưu trữ lâu dài, hạn chế tối đa việc tác động trực tiếp đến hiện vật gốc, qua đó giảm nguy cơ hư hại.

Không dừng lại ở lưu trữ, công nghệ còn nâng cao hiệu quả trưng bày. Hệ thống trình chiếu 3D kết hợp công nghệ Mapping tại Nhà trưng bày “Di sản văn hóa thời Đinh - Tiền Lê” đã tái hiện sinh động bối cảnh lịch sử của Nhà nước Đại Cồ Việt. Các dữ liệu số hóa giúp chuyên gia dễ dàng đối soát, phục vụ nghiên cứu và bảo tồn một cách khoa học.

Tương tự, tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, nơi đang lưu giữ hơn 92.000 tài liệu, hiện vật, việc quản lý theo phương thức truyền thống đã bộc lộ nhiều hạn chế. Ghi chép thủ công bằng phích, phiếu không chỉ tốn thời gian mà còn gây khó khăn trong tra cứu. Để khắc phục, đơn vị đã triển khai nhiệm vụ khoa học cấp tỉnh giai đoạn 2025-2026, hướng tới xây dựng hệ thống thông tin số hóa và phát triển bảo tàng ảo.

Đến nay, 350 hiện vật, bộ sưu tập tiêu biểu đã được quét bằng công nghệ 3D; 10 bảo vật quốc gia được hoàn thiện bản sao kỹ thuật số; hơn 50 hiện vật có phiên bản trực tuyến 2D. Nhờ đó, công tác kiểm kê, lập hồ sơ khoa học được thực hiện nhanh chóng và chính xác. Chỉ cần nhập các từ khóa cơ bản như tên gọi, chất liệu, niên đại, hệ thống sẽ tự động truy xuất đầy đủ thông tin. Đặc biệt, các bản sao số giúp lưu giữ hình ảnh nguyên vẹn của hiện vật ngay cả khi bản gốc bị xuống cấp theo thời gian.

Song song với đó, đội ngũ cán bộ cũng được đào tạo kỹ năng số, từng bước làm chủ phần mềm quét 3D và quản trị dữ liệu. Việc nâng cấp cổng thông tin điện tử và nền tảng mạng xã hội góp phần hình thành hệ sinh thái quản lý số đồng bộ, tạo nền tảng vững chắc cho quá trình chuyển đổi số toàn diện ngành văn hóa.

Mở rộng không gian trải nghiệm, lan tỏa giá trị di sản

Khi hạ tầng dữ liệu dần hoàn thiện, công nghệ bắt đầu phát huy vai trò chủ đạo trong việc đổi mới phương thức tiếp cận di sản. Không gian trưng bày không còn bị giới hạn trong phạm vi vật lý, thay vào đó được mở rộng lên nền tảng trực tuyến, cho phép hàng nghìn người tiếp cận cùng lúc.

Người xem không chỉ quan sát thụ động mà có thể chủ động trải nghiệm thông qua công nghệ thực tế ảo. Các hiện vật được tái hiện với độ chi tiết cao, cho phép xoay 360 độ, quan sát từng hoa văn, kết hợp với hệ thống thuyết minh đa phương tiện. Những giá trị lịch sử, văn hóa vốn khó hình dung nay được truyền tải trực quan, sinh động hơn, phù hợp với nhu cầu của công chúng hiện đại.

Để thống nhất nội dung, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình định hướng chuẩn hóa dữ liệu tích hợp mã QR. Cơ quan quản lý cung cấp bộ thông tin chuẩn xác về lịch sử, giá trị di tích, được biên soạn ngắn gọn, khoa học. Trên cơ sở đó, các địa phương chủ động triển khai số hóa, bảo đảm tính thống nhất và đồng bộ trên toàn tỉnh.

Tại Quần thể danh thắng Tràng An, việc số hóa được triển khai mạnh mẽ. Hệ thống mã QR được bố trí tại nhiều điểm tham quan như khu du lịch sinh thái Tràng An, Tam Cốc – Bích Động và Cố đô Hoa Lư. Chỉ với một thao tác quét trên điện thoại, du khách có thể truy cập kho dữ liệu số với đầy đủ thông tin, hình ảnh 3D, bản đồ tương tác và thuyết minh đa ngôn ngữ. Những giá trị địa chất, khảo cổ phức tạp được diễn giải trực quan, dễ hiểu, nâng cao đáng kể trải nghiệm tham quan.

Có thể thấy, chuyển đổi số đang tạo ra bước chuyển căn bản trong công tác bảo tồn và phát huy di sản tại Ninh Bình. Không chỉ giúp quản lý hiệu quả kho tàng di sản đồ sộ, công nghệ còn mở rộng khả năng tiếp cận, đưa di sản đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước. Đây chính là nền tảng quan trọng để Ninh Bình phát triển bền vững, vừa gìn giữ giá trị truyền thống, vừa thích ứng với xu thế hiện đại hóa trong kỷ nguyên số.