Nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp: Bắt đầu từ thiết kế, hướng tới mô hình có thể nhân rộ ng

Xanh hóa nhà ở xã hội từ bài toán kinh tế

Nhà ở xã hội có những yêu cầu rất khác so với nhiều phân khúc bất động sản khác. Giá thành đầu tư, khả năng tiếp cận của người dân và chi phí sử dụng trong suốt vòng đời công trình đều là những yếu tố cần được tính toán. Vì vậy, bài toán giảm phát thải chỉ có thể đi vào thực tế khi đồng thời giải quyết được bài toán hiệu quả kinh tế.

Theo ông Hà Quang Hưng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý nhà và thị trường bất động sản, Bộ Xây dựng, phát triển nhà ở xã hội cần được đặt trong tổng thể xây dựng thị trường bất động sản lành mạnh và bền vững. Bên cạnh yêu cầu tăng nguồn cung, nâng cao chất lượng nhà ở xã hội, các yêu cầu về tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải cần được lồng ghép ngay từ quá trình chuẩn bị và triển khai dự án, thay vì được xem như một yêu cầu bổ sung tách biệt.

Tại Bắc Ninh, quy mô phát triển nhà ở xã hội đang đặt ra yêu cầu rất lớn. Theo ông Nguyễn Quốc Ân, Phó Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Bắc Ninh, địa phương được giao chỉ tiêu khoảng 147.200 căn nhà ở xã hội; riêng giai đoạn 2025-2030 là 135.002 căn. Toàn tỉnh hiện có 128 dự án, quy mô khoảng 140.690 căn, trong đó 33 dự án đã hoàn thành và 95 dự án đang triển khai.

Quy mô này cho thấy dư địa để các giải pháp phát triển nhà ở xã hội phát thải thấp được áp dụng trên thực tế là rất lớn. Tuy nhiên, theo ông Ân, hiệu quả phát triển nhà ở xã hội không thể chỉ được đánh giá bằng số căn hộ hoàn thành. Khả năng tiếp cận của người dân, chất lượng công trình, chi phí sử dụng hợp lý và môi trường sống an toàn, lành mạnh cũng phải được xem là những yêu cầu cốt lõi.

Từ góc độ đó, các giải pháp phát thải thấp cần được lựa chọn trên cơ sở phù hợp với điều kiện thực tế, có khả năng đo lường hiệu quả và từng bước nhân rộng. Đây cũng là cách tiếp cận giúp cân bằng giữa mục tiêu môi trường với yêu cầu kiểm soát chi phí của nhà ở xã hội.

Ông Nguyễn Hữu Tiến, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng – Bộ Xây dựng, cho rằng mục tiêu phát thải các-bon thấp cần được lượng hóa bằng dữ liệu và tích hợp xuyên suốt từ chuẩn bị dự án, thiết kế, thi công đến vận hành. Bộ Xây dựng đã và đang giao cho các đơn vị thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến xây dựng quy chuẩn, tiêu chuẩn, hướng dẫn thiết kế và kế hoạch ban hành trong năm 2026 và 2027, nhằm tạo cơ sở cho việc phát triển nhà ở xã hội theo đúng định hướng, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước.

Thiết kế là điểm bắt đầu của giảm phát thải

Một công trình có mức phát thải thấp không nhất thiết phải bắt đầu bằng những công nghệ phức tạp hay thiết bị có chi phí cao. Nhiều giải pháp có thể được quyết định ngay từ bản vẽ, thông qua cách tổ chức không gian, hướng công trình, diện tích cửa kính, khả năng che nắng, thông gió và tận dụng ánh sáng tự nhiên.

TS. Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng, Bộ Xây dựng, cho rằng giảm phát thải không nên được hiểu là bổ sung một gói công nghệ sau khi công trình đã được thiết kế. Mục tiêu này cần được tích hợp ngay từ quy hoạch, tổ chức không gian, lựa chọn vật liệu và thiết bị. Đồng thời, các giải pháp phải có cơ sở khoa học, phù hợp thực tế và có khả năng đo lường, đánh giá.

Ở góc độ kiến trúc, KTS. Đỗ Xuân Thủy, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư tỉnh Bắc Ninh, cho rằng giảm phát thải cần đi cùng bài toán kinh tế. Việc lựa chọn hướng nhà, kiểm soát diện tích kính, che nắng, tăng thông gió và ánh sáng tự nhiên, bố trí cây xanh hợp lý, sử dụng vật liệu bền và dễ bảo trì có thể đồng thời cải thiện môi trường sống và giảm chi phí xây dựng, vận hành.

Cách tiếp cận này cho thấy hiệu quả của công trình xanh không chỉ nằm ở những thiết bị được đưa vào công trình, mà còn nằm ở chất lượng của các quyết định được đưa ra từ giai đoạn đầu tư.

Đáng chú ý, ThS. Trần Phương, Trưởng Phòng Công trình xanh và Tiết kiệm năng lượng, Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng, đã giới thiệu nhóm giải pháp kỹ thuật và lộ trình triển khai phù hợp với suất đầu tư của nhà ở xã hội. Tổng cộng có 43 giải pháp, từ quy hoạch, kiến trúc, kết cấu, cơ điện đến vận hành, được phân chia thành các nhóm không làm tăng suất đầu tư và nhóm tăng suất đầu tư dưới 2%.

Việc phân nhóm theo mức tác động đến suất đầu tư có ý nghĩa thực tế đối với các dự án nhà ở xã hội, khi chủ đầu tư phải kiểm soát chặt chẽ tổng mức đầu tư và khả năng chi trả của người mua. Thay vì áp dụng một mô hình công nghệ cố định, chủ đầu tư, đơn vị tư vấn và tổng thầu có thể lựa chọn, kết hợp các giải pháp phù hợp ngay từ giai đoạn sớm của dự án.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giảm phát thải mà còn tối ưu công năng, môi trường và hiệu quả sử dụng của công trình.

Từ vật liệu, thiết bị đến mô hình có thể nhân rộng

Nếu thiết kế tạo ra nền tảng thì vật liệu và thiết bị là những cấu phần trực tiếp quyết định hiệu quả năng lượng và lượng các-bon phát sinh trong quá trình xây dựng, vận hành công trình.

Tại hội thảo “Nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp – Định hướng và giải pháp cho Việt Nam”, các đối tác của Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng đã giới thiệu nhiều nhóm giải pháp cụ thể.

Công ty Cổ phần Xi măng FiCO-YTL giới thiệu các giải pháp vật liệu xây dựng phát thải thấp, trong đó có xi măng xanh, hướng tới giảm lượng các-bon hàm chứa trong bê tông và kết cấu công trình.

Công ty TNHH Knauf Việt Nam giới thiệu giải pháp vách nhẹ, tối ưu vật liệu và giảm phát thải, thay thế gạch xây truyền thống, qua đó giảm chi phí nhân công, vật liệu thừa thải trên công trường và tải trọng công trình.

Trong khi đó, Công ty TNHH Panasonic Electric Works Việt Nam tập trung vào các giải pháp tiết kiệm năng lượng, cải thiện chất lượng không khí trong nhà (IAQ), nâng cao sức khỏe và tiện nghi cho cư dân. Đáng chú ý, giải pháp điều hòa không khí được giới thiệu có khả năng giảm tới 27% lượng điện tiêu thụ nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu về tiện nghi nhiệt.

Những giải pháp này cho thấy giảm phát thải trong nhà ở xã hội cần được nhìn nhận theo toàn bộ vòng đời công trình, thay vì chỉ tập trung vào một khâu riêng lẻ. Vật liệu ít phát thải giúp giảm các-bon hàm chứa; thiết kế hợp lý giúp giảm nhu cầu năng lượng; thiết bị hiệu suất cao góp phần giảm chi phí vận hành; còn giải pháp thi công và bảo trì phù hợp có thể nâng cao hiệu quả sử dụng lâu dài.

Bài toán tài chính cũng là một mắt xích quan trọng. Các tham luận của chuyên gia công trình xanh đến từ Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) và Trung tâm Năng lượng ASEAN cho thấy hiệu quả kỹ thuật cần đi cùng khả năng tiếp cận nguồn vốn, trong đó có các chương trình hỗ trợ, cho vay ưu đãi xanh, cũng như kinh nghiệm triển khai các công trình tiết kiệm năng lượng tại khu vực ASEAN.

Một điểm đáng chú ý khác là mô hình nhà mẫu tỷ lệ 1:1 được giới thiệu với việc tích hợp đồng bộ nhiều giải pháp hướng tới phát triển nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp. Mô hình gồm giải pháp mô-đun nhà vệ sinh lắp sẵn; tường nhẹ của Công ty Cổ phần Cơ khí & Vật liệu Xây dựng Phú Nguyễn; sơn phản xạ, chống nóng của Công ty TNHH Sơn TOA Việt Nam; các giải pháp cách nhiệt của Công ty TNHH ROCKWOOL; cùng hệ thống quạt, điều hòa không khí thông minh, tiết kiệm năng lượng của Panasonic Việt Nam.

Các giải pháp được phối hợp nghiên cứu cùng Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng nhằm lựa chọn phương án tối ưu, không làm gia tăng chi phí đầu tư cho nhà ở xã hội nhưng vẫn đáp ứng các yêu cầu về công năng, môi trường và tiện nghi cho cư dân.

Từ một mô hình cụ thể, vấn đề quan trọng đặt ra là khả năng chuyển hóa thành giải pháp áp dụng rộng rãi. Với quy mô phát triển nhà ở xã hội lớn như tại Bắc Ninh, việc chuẩn hóa các giải pháp, lượng hóa hiệu quả và xây dựng cơ sở để chủ đầu tư dễ dàng lựa chọn sẽ có ý nghĩa quyết định đối với khả năng nhân rộng.

Nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp vì thế không nên được tiếp cận như một phân khúc đòi hỏi tiêu chuẩn xanh cao với chi phí đầu tư lớn. Hướng đi phù hợp hơn là bắt đầu từ những giải pháp có hiệu quả rõ ràng, chi phí hợp lý, có thể kiểm chứng và tích hợp ngay trong quá trình thiết kế.

Khi giảm phát thải được đặt cùng với bài toán suất đầu tư, chi phí vận hành và chất lượng sống, mục tiêu xanh sẽ không còn là một lớp yêu cầu bổ sung cho dự án mà trở thành một phần của bài toán hiệu quả đầu tư.

Việc tổng hợp và giới thiệu các nhóm giải pháp phát thải các-bon thấp tại Bắc Ninh là bước khởi đầu để địa phương xem xét lựa chọn, tích hợp vào các dự án nhà ở xã hội phù hợp với điều kiện thực tế. Xa hơn, nếu được chuẩn hóa về kỹ thuật, lượng hóa về hiệu quả và chứng minh được tính kinh tế, những giải pháp này có thể trở thành cơ sở hình thành các mô hình nhà ở xã hội phát thải thấp có khả năng áp dụng ở nhiều địa phương.

Đó cũng là hướng để bài toán nhà ở xã hội trong giai đoạn mới không chỉ dừng ở mục tiêu “đủ nhà”, mà hướng tới những công trình có chất lượng, chi phí sử dụng hợp lý và phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững.