Ngành gỗ Việt tìm đường giảm phụ thuộc thị trường Mỹ

Mở rộng thị trường, giảm phụ thuộc vào Mỹ

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đạt khoảng 17,2 tỷ USD. Trong 9 tháng đầu năm 2026, giá trị xuất khẩu ước đạt 13,43 tỷ USD, tăng 6,3% so với cùng kỳ. Sản phẩm gỗ Việt Nam hiện diện tại 167 quốc gia và vùng lãnh thổ, với hệ sinh thái khoảng 6.000 doanh nghiệp, trong đó hơn 3.500 doanh nghiệp tham gia xuất khẩu.

Quy mô sản xuất và mạng lưới thị trường rộng tạo nền tảng cho ngành gỗ duy trì tăng trưởng. Tuy nhiên, thị trường Mỹ vẫn chiếm hơn 50% kim ngạch xuất khẩu, khiến doanh nghiệp chịu ảnh hưởng lớn từ biến động thuế quan, các biện pháp phòng vệ thương mại và chi phí logistics. Những yêu cầu ngày càng chặt chẽ về truy xuất nguồn gốc nguyên liệu, tính hợp pháp của gỗ và tiêu chuẩn môi trường cũng làm tăng áp lực tuân thủ.

Trong bối cảnh đó, đa dạng hóa thị trường cần đi cùng chuyển đổi mô hình sản xuất, nâng cao năng lực thiết kế và gia tăng giá trị trong chuỗi cung ứng.

Thị trường Mỹ tiếp tục giữ vai trò quan trọng đối với ngành gỗ Việt Nam, nhưng tỷ trọng xuất khẩu quá lớn vào một thị trường khiến doanh nghiệp dễ bị tác động khi chính sách thương mại thay đổi. Vì vậy, việc mở rộng thị trường tiêu thụ cần trở thành ưu tiên nhằm phân tán rủi ro và tạo thêm dư địa tăng trưởng.

Châu Âu là một hướng đi đáng chú ý. Trong 9 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ sang Hà Lan đạt 138 triệu USD, tăng 86% so với cùng kỳ. Với vai trò là trung tâm logistics và cửa ngõ phân phối hàng hóa tại châu Âu, Hà Lan có thể tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận sâu hơn thị trường EU.

Tuy nhiên, khai thác thị trường này đòi hỏi doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu về nguồn gốc nguyên liệu, truy xuất chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn môi trường. Việc tận dụng ưu đãi từ Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) cần được triển khai đồng thời với nâng cao năng lực tuân thủ.

Ấn Độ cũng là thị trường có tiềm năng nhờ quy mô tiêu thụ nội thất lớn. Theo số liệu được cung cấp, thị trường nội thất nước này hiện đạt khoảng 22 tỷ USD và dự kiến tăng lên 30–40 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng khoảng 8–10% mỗi năm.

Dù vậy, doanh nghiệp Việt Nam phải tính đến các rào cản kỹ thuật và chính sách bảo hộ sản xuất nội địa. Thuế tối huệ quốc đối với đồ gỗ nội thất tại Ấn Độ được nêu ở mức 20%, trong khi mức thuế ưu đãi theo Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN – Ấn Độ có thể ở mức 0–5%, tùy mặt hàng và điều kiện áp dụng. Chứng nhận của Cục Tiêu chuẩn Ấn Độ (BIS) cũng là yêu cầu doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu trước khi xuất khẩu.

Bên cạnh EU và Ấn Độ, doanh nghiệp cần mở rộng hoạt động tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, Trung Đông và ASEAN, đồng thời phát triển các phân khúc thị trường ngách. Việc lựa chọn thị trường phải dựa trên năng lực sản xuất, đặc điểm sản phẩm, chi phí vận chuyển và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của từng thị trường.

Chuyển từ gia công sang làm chủ thiết kế và thương hiệu

Theo ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), ngành gỗ cần tập trung vào năm ưu tiên hành động gồm đa dạng hóa thị trường và kênh bán hàng; đầu tư công nghệ, thiết kế và trí tuệ nhân tạo; phát triển nguồn nguyên liệu hợp pháp; xây dựng thương hiệu và kênh phân phối trực tiếp; tăng cường liên kết chuỗi sản phẩm gỗ.

Trong đó, chuyển đổi mô hình kinh doanh có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng gia tăng giá trị. Nếu tiếp tục chủ yếu gia công theo đơn hàng và thiết kế của đối tác nước ngoài, doanh nghiệp sẽ khó chủ động về sản phẩm, giá bán và thị trường tiêu thụ.

Việc đầu tư công nghệ hiện đại, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong thiết kế và quản trị sản xuất có thể giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất, cải thiện chất lượng và phát triển sản phẩm theo nhu cầu riêng. Lộ trình chuyển từ gia công theo đơn hàng (OEM) sang chủ động thiết kế, phát triển sản phẩm (ODM), tiến tới sở hữu thương hiệu (OBM), sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Cùng với công nghệ, phát triển nguồn nguyên liệu hợp pháp là điều kiện quan trọng để duy trì khả năng tiếp cận các thị trường xuất khẩu. Ngành gỗ cần mở rộng rừng trồng gỗ lớn, tăng diện tích rừng có chứng chỉ quản lý bền vững và hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc. Nguồn nguyên liệu đáp ứng tiêu chuẩn giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong sản xuất và giảm nguy cơ phát sinh vướng mắc khi xuất khẩu.

Việc xây dựng thương hiệu gỗ và nội thất Việt Nam cũng cần được đẩy mạnh thông qua thiết kế riêng, phát triển kênh phân phối trực tiếp và tăng kết nối với các hệ thống bán lẻ quốc tế. Khi giảm được các khâu trung gian, doanh nghiệp có thêm cơ hội giữ lại giá trị từ thiết kế, tiếp thị và phân phối.

Bên cạnh đó, liên kết giữa các nhóm sản phẩm từ dăm gỗ, viên nén, ván nhân tạo đến đồ mộc hoàn thiện sẽ giúp sử dụng nguyên liệu hiệu quả hơn, nâng cao giá trị thu được trên mỗi mét khối gỗ.

Để hỗ trợ doanh nghiệp, chương trình Go Global giai đoạn 2026–2030 theo Quyết định số 626/QĐ-TTg được định hướng thúc đẩy mở rộng thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng mức độ hiện diện của thương hiệu Việt Nam ở nước ngoài.

Hệ thống thương vụ Việt Nam ở nước ngoài, các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp cần phối hợp chặt chẽ trong cung cấp thông tin thị trường, xác minh đối tác, kết nối nhà nhập khẩu và hỗ trợ xúc tiến thương mại. Các hội chợ quốc tế và chương trình đón nhà mua hàng đến khảo sát nhà máy cũng là kênh giúp doanh nghiệp giới thiệu năng lực sản xuất, công nghệ và nguồn nguyên liệu.

Nâng cao vị thế ngành gỗ vì vậy đòi hỏi sự chuyển đổi đồng bộ từ thị trường, công nghệ đến nguyên liệu và thương hiệu. Khi doanh nghiệp chủ động hơn trong thiết kế, phân phối và quản trị chuỗi cung ứng, tăng trưởng xuất khẩu sẽ có thêm nền tảng để chuyển hóa thành giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh dài hạn.